Một vết thương kẹt lại ở giai đoạn viêm và không đi tiếp được. Nó không tự khỏi bằng cách chờ thêm, mà cần tìm ra thứ đang chặn.
Mốc để nghĩ tới vết mạn tính
- Không nhỏ đi sau khoảng bốn tuần chăm đúng cách
- Chưa lành hẳn sau khoảng ba tháng
- Lành rồi lại hở ra ở cùng chỗ
- Đáy vết không có mô hạt đỏ hồng
- Mép vết cuộn lại, dày lên
Mốc thời gian chỉ là gợi ý; dấu hiệu đáng tin hơn là vết có nhỏ đi qua từng tuần hay không.
Cách đo cho khách quan
- Đo chiều dài và chiều rộng bằng thước, ghi lại
- Đo cùng một cách mỗi lần
- Chụp ảnh có thước bên cạnh
- Ghi ngày vào mỗi tấm
- So mỗi tuần, không so mỗi ngày
Không có số đo thì cả người bệnh lẫn bác sĩ đều phải dựa vào cảm giác, và cảm giác thì rất dễ nhầm.
Nhóm nguyên nhân thứ nhất — máu tới kém
- Bệnh động mạch làm giảm máu tới chi
- Đau chân khi đi một đoạn rồi phải nghỉ
- Chân lạnh, mạch yếu, da mỏng bóng
- Vết thường ở ngón hoặc mắt cá ngoài
- Cần được đánh giá tuần hoàn
Đây là nhóm mà việc băng ép lại có thể gây hại, nên phân biệt nó là bước bắt buộc trước khi chọn cách điều trị.
Nhóm nguyên nhân thứ hai — tĩnh mạch
- Máu về tim khó nên ứ lại ở cẳng chân
- Chân sưng về chiều, giảm khi kê cao
- Da vùng cẳng chân sạm, dày, cứng
- Vết thường ở mặt trong cẳng chân
- Băng ép là phần chính của điều trị nhóm này
Hai nhóm này có cách điều trị ngược nhau ở một điểm quan trọng, và đó là vì sao không nên tự quyết.
Nhóm nguyên nhân thứ ba — tì đè
- Áp lực liên tục lên cùng một chỗ
- Xảy ra ở người nằm hoặc ngồi lâu
- Cũng xảy ra ở bàn chân do dép chật
- Không giải phóng áp lực thì không lành
- Đây là nhóm phòng được hoàn toàn
Với nhóm này thì mọi loại băng và thuốc đều vô nghĩa nếu áp lực chưa được giải phóng.
Nhóm nguyên nhân thứ tư — bệnh nền
- Đường huyết chưa kiểm soát
- Thiếu dinh dưỡng
- Một số nhóm thuốc dùng dài hạn
- Bệnh làm giảm miễn dịch
- Bệnh tự miễn ảnh hưởng tới da và mạch
Nhóm này thường không được nghĩ tới vì người bệnh đang tập trung vào chính cái vết, không vào cơ thể.
Nhóm nguyên nhân thứ năm — tại chỗ
- Còn mô chết hoặc dị vật trong vết
- Nhiễm trùng dai dẳng
- Vết quá khô hoặc quá ướt
- Dị ứng với loại băng hoặc thuốc đang dùng
- Bị cọ hoặc kéo giãn liên tục
Dị ứng với chính loại băng đang dùng là nguyên nhân dễ bỏ qua, và dấu hiệu là đỏ đúng theo hình miếng băng.
Những gì bác sĩ sẽ đánh giá
- Tuần hoàn của chi
- Cảm giác ở vùng đó
- Tình trạng nhiễm trùng, có thể lấy mẫu
- Đáy vết có mô chết hay không
- Bệnh nền và thuốc đang dùng
Nghe nhiều bước nhưng chúng nhằm trả lời một câu hỏi duy nhất: cái gì đang chặn quá trình lành.
Làm sạch đáy vết
- Mô chết là vật cản cho mô mới
- Có nhiều cách làm sạch, do nhân viên y tế chọn
- Không tự cắt, tự cạo ở nhà
- Không rót cồn hay ô xy già vào mỗi ngày
- Làm sạch có thể cần lặp lại nhiều lần
Đây là bước mà người bệnh thường không hiểu vì sao phải làm đau thêm, nhưng nó là điều kiện để vết đi tiếp.
Vì sao xoay vòng thuốc bôi không giải quyết
- Vấn đề thường nằm ở nguyên nhân bên dưới
- Đổi thuốc liên tục làm không biết cái nào có tác dụng
- Một số loại gây kích ứng khi dùng lâu
- Mất thời gian trong lúc nguyên nhân vẫn còn
- Hãy giữ một phác đồ và đánh giá sau vài tuần
Người có vết mạn tính thường đã thử rất nhiều loại thuốc bôi, và đó chính là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân khác.
Vết mạn tính ảnh hưởng tới đời sống
- Đau kéo dài và mất ngủ
- Mùi và dịch ảnh hưởng tới sinh hoạt
- Hạn chế đi lại và làm việc
- Chi phí băng gạc kéo dài
- Tâm lý mệt mỏi, mất hy vọng
Phần cuối xứng đáng được nói với bác sĩ, vì mất động lực làm người bệnh bỏ dở đúng lúc cần kiên trì nhất.
Phần người bệnh làm được
- Giữ đúng phác đồ thay băng
- Đo và chụp ảnh mỗi tuần
- Kê cao chân nếu là nhóm tĩnh mạch
- Giải phóng tì đè nếu là nhóm tì đè
- Kiểm soát bệnh nền, ăn đủ, bỏ thuốc lá
Năm việc này quyết định phần lớn kết quả, và chúng nằm hoàn toàn ở nhà chứ không ở phòng khám.
Khi nào cần chuyển tuyến hoặc chuyên khoa
- Không tiến triển sau nhiều tuần điều trị đúng
- Nghi thiếu máu chi
- Nghi nhiễm trùng tới xương
- Vết rất rộng hoặc rất sâu
- Có bệnh nền phức tạp
Đề nghị được đánh giá ở tuyến chuyên sâu là việc hợp lý, không phải thiếu tin tưởng người đang điều trị.
Dấu hiệu phải đi ngay
- Đỏ lan rộng nhanh quanh vết
- Sốt, ớn lạnh
- Đau tăng đột ngột
- Vùng da đổi màu tím hoặc đen
- Mùi rất nặng và dịch nhiều
Nhóm này gợi ý nhiễm trùng đang lan, và ở người có bệnh nền thì nó tiến triển nhanh hơn nhiều.
Biết mình đang ở mức nào
- Vết nhỏ đi qua từng tuần thì đang đúng hướng
- Không nhỏ đi sau hai tuần thì đi khám
- Không tiến triển sau bốn tuần thì cần tìm nguyên nhân
- Đã thử nhiều loại thuốc bôi mà không đỡ thì cần đánh giá tuần hoàn
- Đỏ lan nhanh hoặc có sốt thì đi ngay
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì gọi là vết thương mạn tính?
Thường khi vết không tiến triển theo hướng lành sau khoảng bốn tuần chăm sóc đúng cách, hoặc không lành hẳn sau khoảng ba tháng. Mốc quan trọng hơn là việc nó có nhỏ đi hay không.
Vì sao có vết cứ không lành?
Vì có một hoặc nhiều thứ đang chặn quá trình — máu tới kém, nhiễm trùng dai dẳng, còn mô chết, tì đè liên tục, hoặc bệnh nền chưa được kiểm soát.
Loét ở cẳng chân có phải do đứng nhiều không?
Đứng nhiều có thể góp phần, nhưng phần lớn loét cẳng chân liên quan tới vấn đề tĩnh mạch hoặc động mạch. Việc phân biệt hai nhóm này quyết định cách điều trị, và nó cần bác sĩ đánh giá.
Có nên tự đổi thuốc bôi khi vết không lành?
Không nên xoay vòng các loại thuốc bôi. Nếu vết không tiến triển thì vấn đề thường không nằm ở loại thuốc mà ở nguyên nhân bên dưới, và đó là việc cần đánh giá.