Ba thứ cùng lúc: giảm cảm giác nên không biết mình bị thương, giảm máu tới nên lành chậm, và giảm miễn dịch tại chỗ nên dễ nhiễm trùng.
Ba cơ chế cộng dồn
- Thần kinh ngoại biên bị ảnh hưởng nên giảm cảm giác
- Mạch máu nhỏ bị ảnh hưởng nên máu tới ít
- Khả năng chống nhiễm trùng tại chỗ giảm
- Da khô hơn nên dễ nứt
- Ba thứ đầu cộng lại tạo ra vòng xấu
Không phải một yếu tố nào nặng nhất, mà là việc cả ba xuất hiện cùng lúc — đó là điều làm nhóm này khác.
Giảm cảm giác là nguy hiểm nhất
- Không cảm thấy vết xước hay vết phồng
- Không cảm thấy sỏi hay đinh trong dép
- Không cảm thấy nước quá nóng
- Không cảm thấy dép chật cọ vào da
- Nên vết tồn tại và lan ra mà không ai biết
Cơ thể bình thường dùng đau làm tín hiệu bảo vệ; mất tín hiệu đó là mất lớp phòng thủ đầu tiên.
Vì sao bàn chân là chỗ nguy hiểm nhất
- Ở xa tim nên máu tới kém nhất
- Chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể
- Bị cọ vào dép và tất
- Là chỗ khó nhìn thấy nhất trên người mình
- Dễ tiếp xúc với đất và nước bẩn
Điểm thứ tư đáng nói: gan bàn chân là vùng mà người ta gần như không bao giờ nhìn tới nếu không cố ý.
Kiểm bàn chân mỗi ngày
- Nhìn cả gan bàn chân, dùng gương nếu cần
- Xem kẽ ngón, chỗ ẩm dễ nứt
- Tìm vết đỏ, vết phồng, vết nứt, chỗ chai
- Sờ xem có chỗ nào ấm hơn phần còn lại
- Nhờ người nhà xem nếu không tự nhìn được
Một chỗ ấm hơn và đỏ hơn phần còn lại là dấu hiệu sớm, và nó xuất hiện trước khi có vết hở.
Kiểm cả dép và tất
- Lộn dép ra xem có sỏi, đinh, vật cứng
- Xem lót dép có chỗ gồ hoặc bong
- Tất không có đường may cứng cọ vào da
- Tất không chật ở gọng
- Làm việc này trước khi xỏ chân vào
Người có cảm giác bình thường sẽ biết ngay khi có sỏi trong dép; người giảm cảm giác thì đi cả ngày không hay.
Chọn dép và giày
- Không chật, không có chỗ cọ
- Đế đủ dày để chắn vật nhọn
- Không đi chân trần, kể cả trong nhà
- Không đi dép xỏ ngón hở nhiều
- Mua giày vào buổi chiều khi chân đã hơi sưng
Không đi chân trần trong nhà là quy tắc mà nhiều người thấy quá mức, nhưng phần lớn vết thương bàn chân xảy ra trong nhà.
Cắt móng và chỗ chai
- Cắt móng thẳng, không cắt sâu vào góc
- Không tự cắt chỗ chai hay mắt cá bằng dao lam
- Không dùng miếng dán hoá chất trị chai
- Không ngâm chân nước nóng lâu
- Chỗ chai dày thì để nhân viên y tế xử lý
Tự cắt chỗ chai là nguyên nhân rất phổ biến của vết loét bàn chân, và nó hoàn toàn phòng được.
Nước nóng và túi chườm
- Kiểm nhiệt độ nước bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế
- Không ngâm chân nước nóng
- Không dùng túi chườm nóng ở chân
- Không sưởi chân sát nguồn nhiệt
- Giảm cảm giác nên không kịp thấy nóng
Bỏng do chườm nóng ở bàn chân là tai nạn hay gặp trong nhóm này, và nó gây vết rất khó lành.
Dấu hiệu phải đi khám ngay
- Bất cứ vết hở nào ở bàn chân
- Chỗ đỏ, ấm, sưng dù chưa có vết hở
- Dịch hoặc mùi từ vết
- Đổi màu da, vùng tím hoặc đen
- Sốt hoặc đường huyết tăng bất thường
Điểm cuối đáng nhớ: đường huyết tự nhiên tăng khó kiểm soát có thể là dấu hiệu đang có nhiễm trùng ở đâu đó.
Vì sao đừng tự chăm rồi chờ
- Vết có thể sâu hơn vẻ ngoài
- Nhiễm trùng lan nhanh trong nhóm này
- Có thể đã tới xương mà bề mặt trông nhỏ
- Cần đánh giá cả tuần hoàn của chi
- Xử lý sớm đổi hẳn kết quả
Với nhóm này thì thời gian là yếu tố quyết định, và một tuần chờ xem có thể đổi hướng của cả câu chuyện.
Đường huyết là phần của điều trị vết thương
- Đường huyết trong mức mục tiêu hỗ trợ việc lành
- Giảm nguy cơ nhiễm trùng
- Nhiễm trùng lại làm đường huyết khó kiểm soát
- Hai việc phải xử lý cùng lúc
- Đừng tự đổi thuốc, hãy nói với bác sĩ
Đây là lý do bác sĩ điều trị vết thương lại hỏi về đường huyết — hai việc không tách rời được.
Khám bàn chân định kỳ
- Khám cảm giác bàn chân theo hẹn
- Đánh giá mạch máu ở chi dưới
- Xem chỗ chai và biến dạng bàn chân
- Được tư vấn về dép phù hợp
- Tần suất theo chỉ định của bác sĩ
Khám định kỳ phát hiện được giảm cảm giác trước khi người bệnh tự nhận ra, và đó là lúc phòng còn hiệu quả.
Bỏ thuốc lá có tác dụng rõ ở nhóm này
- Thuốc lá làm giảm thêm máu tới chi
- Cộng dồn với ảnh hưởng của tiểu đường
- Làm chậm lành và tăng nguy cơ mất chi
- Bỏ có tác dụng ở mọi giai đoạn
- Hãy hỏi bác sĩ về cách hỗ trợ cai
Với người vừa có tiểu đường vừa hút thuốc thì bỏ thuốc là can thiệp có tác dụng lớn nhất trong tầm tay.
Vết thương ở chỗ khác trên người
- Cũng lành chậm hơn bình thường
- Vẫn cần giữ sạch và theo dõi kỹ
- Sau mổ cũng cần theo dõi lâu hơn
- Nhiễm trùng vẫn là rủi ro chính
- Nhưng bàn chân vẫn là vùng nguy hiểm nhất
Nói vậy để người bệnh không chỉ để ý chân mà bỏ qua vết ở tay hoặc vết mổ.
Những gì người nhà làm được
- Giúp kiểm gan bàn chân mỗi ngày
- Nhắc không đi chân trần
- Kiểm nhiệt độ nước tắm
- Cùng đi khám định kỳ
- Nhắc đi khám sớm khi có vết
Với người lớn tuổi khó nhìn thấy gan bàn chân thì việc có người xem hộ mỗi ngày là biện pháp hiệu quả nhất.
Biết mình đang ở mức nào
- Không có vết, cảm giác bình thường thì kiểm mỗi ngày và khám định kỳ
- Có chỗ đỏ hoặc ấm thì đi khám sớm
- Có bất cứ vết hở nào ở bàn chân thì đi khám ngay
- Có dịch, mùi, hoặc vùng đổi màu thì đi ngay
- Đường huyết tăng bất thường kèm sốt thì đi ngay
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người tiểu đường lâu lành hơn?
Vì đường huyết cao ảnh hưởng tới mạch máu nhỏ, làm giảm máu tới vùng tổn thương, đồng thời làm giảm khả năng chống nhiễm trùng tại chỗ.
Vì sao phải kiểm bàn chân mỗi ngày?
Vì giảm cảm giác ở bàn chân làm người bệnh không cảm thấy vết xước, vết phồng hay dị vật trong dép. Không cảm thấy nên không biết mà xử lý, và vết nhỏ thành vết loét.
Vết nhỏ ở chân có cần đi khám ngay không?
Với người tiểu đường thì nên cho nhân viên y tế xem sớm, không tự chăm ở nhà rồi chờ. Ngưỡng đi khám ở nhóm này thấp hơn người khác nhiều.
Kiểm soát đường huyết có ảnh hưởng tới việc lành không?
Có. Đường huyết trong mức mục tiêu giúp việc lành và giảm nguy cơ nhiễm trùng, nên đây là phần của điều trị vết thương chứ không phải việc riêng.