Biết đang ở giai đoạn nào thì biết cái mình đang thấy là bình thường hay đáng lo, và biết việc cần làm lúc đó là gì.
Bốn giai đoạn, và chúng gối lên nhau
- Cầm máu — ngay sau khi bị thương
- Viêm — vài ngày đầu
- Tái tạo — từ vài ngày tới vài tuần
- Tái tổ chức — nhiều tháng
- Các giai đoạn không tách rời mà chồng lên nhau
Điểm cuối quan trọng: một vết thương rộng có thể đang ở hai giai đoạn khác nhau ở hai chỗ khác nhau.
Giai đoạn cầm máu
- Mạch co lại để giảm lượng máu chảy
- Tiểu cầu tập lại tại chỗ tổn thương
- Hình thành cục máu đông bít chỗ hở
- Mất từ vài phút tới vài chục phút
- Đây là lý do không nhấc gạc ra xem liên tục
Mỗi lần nhấc gạc là phá cục máu đông vừa hình thành, tức là bắt đầu lại giai đoạn này từ đầu.
Giai đoạn viêm — và nó là việc tốt
- Mạch giãn để đưa tế bào dọn dẹp tới
- Dịch thoát vào phần mềm gây sưng
- Tế bào miễn dịch dọn vi khuẩn và mô chết
- Đỏ, sưng, ấm nhẹ, đau là bốn dấu hiệu của nó
- Thường rõ nhất trong ba ngày đầu rồi giảm
Bốn dấu hiệu này bị nhầm với nhiễm trùng rất nhiều — khác biệt nằm ở chỗ chúng giảm dần chứ không tăng lên.
Phân biệt viêm bình thường với nhiễm trùng
- Viêm bình thường giảm dần sau ngày thứ ba
- Nhiễm trùng thì tăng lên sau ngày thứ hai ba
- Viêm khu trú quanh mép vết; nhiễm trùng lan rộng ra
- Nhiễm trùng thường kèm dịch đục và mùi
- Nhiễm trùng có thể kèm sốt
Mốc ngày thứ ba là cách phân biệt đơn giản nhất: đỡ dần thì bình thường, nặng dần thì đi khám.
Giai đoạn tái tạo
- Mô hạt màu đỏ hồng hình thành ở đáy vết
- Mạch máu mới mọc vào vùng đó
- Tế bào da bò từ mép vào giữa
- Vết co lại từ ngoài vào
- Bề mặt khép dần
Mô hạt đỏ hồng sần như hạt là dấu hiệu tốt, nhưng nhiều người thấy nó lại lo và đi bôi thêm thứ gì đó lên.
Dịch tiết trong giai đoạn này
- Dịch trong hoặc vàng nhạt, không mùi là bình thường
- Lượng nhiều nhất ở giữa giai đoạn tái tạo
- Giảm dần khi vết khép lại
- Dịch đục, xanh, có mùi thì nên đi khám
- Băng phải thấm được lượng dịch đó
Chọn băng theo lượng dịch là việc thực dụng: dịch nhiều mà băng mỏng thì băng ướt suốt, dịch ít mà băng dày thì vết bị khô.
Giai đoạn tái tổ chức
- Bắt đầu khi bề mặt đã khép
- Sợi tạo sẹo được xếp lại theo hướng chịu lực
- Sức bền của vùng đó tăng dần
- Màu sẹo nhạt dần
- Kéo dài nhiều tháng tới hơn một năm
Vùng da mới không bao giờ khoẻ bằng da nguyên, và đó là lý do chỗ đó dễ bị thương lại.
Vì sao ẩm vừa phải lành nhanh hơn
- Tế bào da di chuyển được trong môi trường ẩm
- Vảy khô là vật cản cho tế bào bò qua
- Khô nứt khi cử động rồi chảy lại
- Ẩm vừa phải khác với ngâm nước
- Quá ẩm làm da quanh vết bợt ra
Điểm cuối là giới hạn của nguyên tắc: mục tiêu là ẩm vừa phải, không phải càng ướt càng tốt.
Yếu tố tại chỗ làm lành chậm
- Còn dị vật hoặc mô chết trong vết
- Nhiễm trùng
- Vết bị khô hoặc ngược lại quá ướt
- Vết bị cọ hoặc bị kéo giãn liên tục
- Máu tới vùng đó kém
Điểm cuối là yếu tố nặng nhất, và nó giải thích vì sao vết ở cẳng chân lành chậm hơn vết ở mặt.
Yếu tố toàn thân làm lành chậm
- Đường huyết cao
- Hút thuốc
- Thiếu dinh dưỡng
- Một số nhóm thuốc dùng dài hạn
- Tuổi cao và bệnh nền
Năm yếu tố này ảnh hưởng tới mọi vết thương trên cơ thể, nên chúng được nói riêng trong các bài sau của chuyên mục này.
Vết thương ở mỗi vùng lành khác nhau
- Mặt và đầu lành nhanh vì nhiều mạch máu
- Cẳng chân và bàn chân lành chậm nhất
- Vùng khớp hay bị kéo giãn nên khép chậm
- Vùng chịu tì đè có nguy cơ riêng
- Vùng ẩm như kẽ ngón cần chăm khác
Cùng một vết cùng kích cỡ nhưng ở cẳng chân thì thời gian có thể gấp đôi so với ở cánh tay.
Dấu hiệu vết đang lành tốt
- Đau giảm dần theo ngày
- Sưng và đỏ thu hẹp lại
- Mép vết co dần vào
- Có mô hạt đỏ hồng ở đáy
- Dịch tiết giảm dần
Chụp một tấm ảnh mỗi ngày là cách dễ nhất để thấy năm dấu hiệu này, vì thay đổi theo ngày thì quá nhỏ để nhớ.
Dấu hiệu vết không tiến triển
- Kích thước không nhỏ đi sau hai tuần
- Đáy vết nhạt màu hoặc có mô vàng xám
- Mép vết cuộn lại, dày lên
- Dịch tăng lên thay vì giảm
- Đau tăng lên
Vết không nhỏ đi sau hai tuần là mốc đáng đi khám, đừng chờ tới khi nó thành vết mạn tính.
Những gì làm chậm mà người ta tưởng là giúp
- Rót cồn hoặc ô xy già vào vết mỗi lần thay băng
- Cọ mạnh cho sạch bề mặt vết
- Để hở cho khô đóng vảy
- Bóc vảy để xem bên dưới
- Đắp lá, bôi mỡ, rắc bột thuốc
Hai việc đầu phá cả tế bào đang lành lẫn vi khuẩn, và với vết đang tiến triển tốt thì cái mất nhiều hơn cái được.
Biết mình đang ở mức nào
- Đau và đỏ giảm dần theo ngày thì đang đúng hướng
- Đỏ lan rộng hoặc kèm sốt thì đi khám
- Dịch đục, có mùi thì đi khám
- Vết không nhỏ đi sau hai tuần thì đi khám
- Có bệnh nền như tiểu đường thì ngưỡng đi khám nên thấp hơn
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vết thương đỏ và hơi sưng mấy ngày đầu có phải nhiễm trùng?
Không nhất thiết. Đỏ, hơi sưng và ấm nhẹ quanh mép vết trong vài ngày đầu là phản ứng viêm bình thường. Đỏ lan rộng ra, sưng tăng dần kèm sốt thì mới là dấu hiệu nhiễm trùng.
Dịch vàng nhạt chảy ra từ vết thương có bình thường không?
Dịch trong hoặc vàng nhạt, không mùi, với lượng ít thì thường là dịch tiết bình thường của vết đang lành. Dịch đục, xanh, có mùi thì nên đi khám.
Mô hạt là gì?
Là lớp mô mới màu đỏ hồng, bề mặt sần như hạt, hình thành ở đáy vết thương trong giai đoạn tái tạo. Nó là dấu hiệu tốt, không phải dấu hiệu xấu.
Vết thương mất bao lâu thì lành hẳn?
Bề mặt khép trong vài ngày tới vài tuần tuỳ vết, nhưng giai đoạn tái tổ chức bên dưới kéo dài nhiều tháng. Sức bền của vùng đó tăng dần trong suốt thời gian đó.