Sẹo phẳng, sẹo lõm, sẹo phì đại và sẹo lồi là bốn thứ khác nhau, và cách xử lý của chúng không giống nhau.
Vì sao có sẹo
- Da bị tổn thương qua lớp bề mặt
- Cơ thể lấp chỗ đó bằng mô thay thế
- Mô đó không giống da nguyên bản
- Không có tuyến dầu và tuyến mồ hôi như da thường
- Nên sẹo là dấu hiệu đã lành, không phải dấu hiệu lành sai
Điểm cuối đáng nói với người đang lo: có sẹo nghĩa là vết đã khép, và đó là kết quả mong muốn.
Sẹo phẳng — loại thường gặp nhất
- Bằng mặt da, không gồ không lõm
- Ban đầu đỏ hoặc hồng
- Nhạt dần trong nhiều tháng
- Có thể sáng hơn hoặc sạm hơn da quanh đó
- Thường không cần can thiệp gì ngoài che nắng
Với loại này thì việc cần làm chỉ là kiên nhẫn và che nắng, và phần lớn sẽ mờ tới mức khó thấy.
Sẹo phì đại
- Gồ lên trên mặt da
- Nằm trong ranh giới vết thương ban đầu
- Đỏ, có thể ngứa hoặc hơi đau
- Thường dịu dần sau nhiều tháng
- Có thể đáp ứng với băng ép và tấm dán
Đặc điểm nằm trong ranh giới vết ban đầu là chỗ phân biệt quan trọng nhất với sẹo lồi.
Sẹo lồi
- Gồ lên và lan ra ngoài ranh giới vết ban đầu
- Thường không tự nhỏ đi
- Có thể tiếp tục to ra nhiều tháng
- Hay ngứa và đau hơn sẹo phì đại
- Cần được bác sĩ da liễu đánh giá
Đặc điểm lan ra ngoài ranh giới là dấu hiệu nên đi khám, vì nhóm này cần can thiệp chuyên môn.
Ai dễ bị sẹo lồi
- Người có tiền sử gia đình bị sẹo lồi
- Người có nước da sẫm hơn
- Người ở tuổi trẻ và tuổi dậy thì
- Vết ở ngực, vai, dái tai, vùng xương ức
- Người đã từng có sẹo lồi ở vết khác
Người thuộc nhóm này nên nói trước với bác sĩ khi sắp mổ hoặc khi có ý định bấm lỗ tai, xỏ khuyên.
Sẹo lõm và sẹo teo
- Thấp hơn mặt da quanh đó
- Do mất mô ở lớp dưới
- Hay gặp sau mụn hoặc sau thuỷ đậu
- Cũng gặp sau vết thương mất mô
- Cách can thiệp khác hẳn sẹo gồ
Sẹo lõm cần bù thể tích hoặc kích thích tạo mô, nên các biện pháp làm phẳng sẹo gồ không dùng được ở đây.
Sẹo co kéo
- Sẹo co lại làm hạn chế cử động
- Hay gặp sau bỏng diện rộng
- Đặc biệt quan trọng khi qua khớp
- Có thể tiến triển dần nhiều tháng
- Là nhóm có ảnh hưởng chức năng, không chỉ hình thức
Đây là loại duy nhất trong danh sách mà việc can thiệp là vì chức năng, nên nó có ưu tiên riêng.
Sẹo giãn rộng
- Sẹo phẳng nhưng rộng ra theo thời gian
- Hay gặp ở vùng da bị căng liên tục
- Vai, lưng, đầu gối là những chỗ thường thấy
- Liên quan tới lực căng lên vết trong giai đoạn lành
- Giảm căng trong giai đoạn đầu có ích
Đây là lý do một số vết mổ được dán băng giảm căng trong nhiều tuần sau khi cắt chỉ.
Vết thâm không phải sẹo
- Là thay đổi màu da, không phải mô thay thế
- Da vẫn phẳng và cấu trúc bình thường
- Thường mờ dần theo thời gian
- Phơi nắng làm nó đậm và lâu hơn
- Cách xử lý khác hẳn sẹo thật
Rất nhiều người mua sản phẩm trị sẹo cho một vết thực chất chỉ là thâm, và cái nó cần là che nắng.
Yếu tố quyết định sẹo đẹp hay xấu
- Vị trí trên cơ thể
- Hướng của vết so với đường căng của da
- Độ sâu và mức mất mô
- Có nhiễm trùng trong giai đoạn lành hay không
- Cách chăm trong những tuần đầu
Hai yếu tố đầu gần như không đổi được, nhưng ba yếu tố sau thì đổi được — và đó là chỗ đáng tập trung.
Cùng một vết, sẹo khác nhau theo vị trí
- Mi mắt và vùng mặt thường cho sẹo mảnh
- Ngực, vai, lưng dễ cho sẹo gồ và rộng
- Vùng qua khớp dễ giãn và dễ co kéo
- Dái tai là vị trí điển hình của sẹo lồi
- Lòng bàn tay và bàn chân có đặc điểm riêng
Nên đừng so sẹo của mình với sẹo của người khác ở vị trí khác — đó là hai tình huống không so được.
Sẹo mới và sẹo cũ
- Sẹo mới còn đỏ, mềm hơn, còn đang đổi
- Sẹo cũ đã ổn định về màu và độ mềm
- Can thiệp trong giai đoạn còn đổi thường hiệu quả hơn
- Sẹo cũ vẫn có phương án nhưng khác
- Mốc ổn định thường sau khoảng một năm
Điểm thứ ba là lý do đừng chờ tới khi sẹo đã ổn định mới đi khám, nhất là với sẹo đang gồ lên nhanh.
Khi nào nên đi khám da liễu
- Sẹo gồ lên nhanh trong vài tuần
- Sẹo lan ra ngoài ranh giới vết ban đầu
- Sẹo ngứa nhiều hoặc đau
- Sẹo qua khớp làm khó cử động
- Sẹo ở mặt hoặc vùng thấy được gây khó chịu
Với hai dấu hiệu đầu thì đi sớm hơn là tốt hơn, vì can thiệp lúc sẹo còn đang hình thành cho kết quả khác.
Điều nên làm với mọi loại sẹo
- Che nắng cho vùng đó nhiều tháng
- Giữ ẩm bằng loại dịu nhẹ
- Không cào, không chà mạnh
- Giảm căng lên vết nếu ở chỗ hay cử động
- Kiên nhẫn qua giai đoạn sẹo còn đổi
Năm việc này không tốn nhiều và chúng phù hợp với mọi loại sẹo, nên chúng là nền trước khi tính tới gì khác.
Biết mình đang ở mức nào
- Sẹo phẳng, đang nhạt dần thì che nắng và giữ ẩm là đủ
- Sẹo gồ trong ranh giới vết thì theo dõi và hỏi bác sĩ về băng ép
- Sẹo lan ra ngoài ranh giới thì đi khám da liễu
- Sẹo qua khớp làm khó cử động thì đi khám sớm
- Không rõ mình thuộc loại nào thì cho bác sĩ xem
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.
Câu hỏi thường gặp
Sẹo lồi và sẹo phì đại khác nhau thế nào?
Sẹo phì đại gồ lên nhưng nằm trong ranh giới vết thương ban đầu và có xu hướng dịu dần. Sẹo lồi lan ra ngoài ranh giới vết ban đầu và thường không tự nhỏ đi.
Sẹo bao lâu thì ổn định?
Thường nhiều tháng tới hơn một năm. Trong giai đoạn đó sẹo còn đổi màu và đổi độ mềm, và đó cũng là giai đoạn can thiệp có hiệu quả nhất.
Sẹo đỏ có nghĩa là đang xấu đi không?
Không nhất thiết. Sẹo mới thường đỏ vì còn nhiều mạch máu, rồi nhạt dần trong nhiều tháng. Nhưng đỏ kèm gồ lên nhanh thì nên cho bác sĩ xem.
Có loại sẹo nào tự hết hoàn toàn không?
Sẹo không mất hẳn vì đó là mô thay thế, nhưng nhiều sẹo mờ đi tới mức rất khó thấy. Mức mờ phụ thuộc vị trí, loại sẹo và cách chăm trong giai đoạn đầu.