Bong gân — ba mức độ, và xử lý khác nhau ở từng mức

Bong gân không phải một thứ. Dây chằng có thể chỉ giãn, có thể đứt một phần, có thể đứt hẳn — và ba mức đó cần ba cách xử lý.

Dây chằng làm việc gì

• Nối xương với xương qua khớp
• Giữ khớp không đi quá giới hạn
• Báo cho não biết khớp đang ở đâu
• Không co giãn chủ động như cơ
• Lành chậm vì ít mạch máu

Điểm cuối giải thích vì sao bong gân cần thời gian dài hơn người ta nghĩ, dù nhìn bên ngoài đã hết sưng.

Bong gân khác trật khớp và gãy xương

• Bong gân là tổn thương dây chằng
• Trật khớp là hai đầu xương lệch khỏi nhau
• Gãy xương là xương nứt hoặc đứt
• Ba thứ này có thể xảy ra cùng lúc
• Chỉ thăm khám và chụp chiếu mới phân biệt chắc

Nên câu nói chỉ bong gân thôi là một phán đoán, không phải kết luận, cho tới khi có người khám.

Ba mức bong gân

• Mức một là dây chằng bị giãn, đau nhẹ, còn vững
• Mức hai là đứt một phần, sưng rõ, khớp lỏng hơn
• Mức ba là đứt hoàn toàn, khớp mất vững
• Mức càng cao thì thời gian càng dài
• Mức ba có khi cần can thiệp chuyên sâu

Biết mình đang ở mức nào thì xử lý mới đúng, và việc phân mức là việc của người khám chứ không phải của cảm giác đau.

Bốn việc cần làm ngay

• Giảm tải cho khớp, ngừng hoạt động đang làm
• Chườm lạnh qua lớp khăn
• Băng ép vừa phải bằng băng co giãn
• Nâng cao vùng bị thương khi nghỉ
• Đi khám nếu không tì được hoặc sưng rất nhanh

Bốn việc đầu làm càng sớm càng giảm sưng, và sưng ít thì giai đoạn tập phục hồi về sau nhẹ hơn nhiều.

Băng ép đúng mức

• Dùng băng co giãn, không dùng dây buộc
• Quấn từ xa tim về phía gần tim
• Chặt vừa đủ để giữ, không đến mức tức
• Nới ra nếu đầu ngón tím hoặc tê
• Tháo khi ngủ nếu không có chỉ định khác

Băng ép là để giảm sưng, không phải để cố định khớp — cố định là việc của nẹp do bác sĩ chỉ định.

Dấu hiệu nên đi khám và chụp chiếu

• Không đứng tì được lên chân bị thương
• Đau chói ở một điểm xương cụ thể
• Biến dạng hình dáng khớp
• Sưng rất to trong vài giờ đầu
• Nghe tiếng rắc lúc bị thương

Năm dấu hiệu này gợi ý có thể kèm gãy xương, và chỉ chụp phim mới loại trừ được.

Bong gân cổ chân hay gặp nhất

• Bàn chân lật vào trong là cơ chế thường thấy
• Nhóm dây chằng mặt ngoài bị căng
• Sưng nhanh ở vùng trước dưới mắt cá ngoài
• Đi trên mặt không phẳng là hoàn cảnh phổ biến
• Dễ tái lại nếu không tập lại thăng bằng

Đây là chấn thương phổ biến bậc nhất và cũng là chấn thương bị coi nhẹ nhất, nên tỷ lệ tái lại rất cao.

Bong gân đầu gối cần thận trọng hơn

• Khớp chịu tải lớn của cả cơ thể
• Nhiều dây chằng và có sụn chêm bên trong
• Cảm giác khớp lỏng hoặc trượt là dấu hiệu quan trọng
• Sưng nhanh trong giờ đầu đáng chú ý
• Nên được bác sĩ khám sớm

Với đầu gối thì em khuyên đi khám thay vì tự theo dõi, vì tổn thương bên trong không hiện ra ở ngoài.

Bong gân ngón tay và bàn tay

• Hay xảy ra khi chơi bóng
• Sưng làm ngón cứng rất nhanh
• Cần giữ được tầm vận động để không cứng khớp
• Đừng tự kéo hay giật ngón cho thẳng
• Ngón cái có dây chằng quan trọng riêng

Ngón tay là chỗ mà cứng khớp sau chấn thương gây ảnh hưởng lâu dài, nên đừng bỏ qua vì thấy nhỏ.

Vì sao chườm nóng và bóp rượu làm nặng thêm

• Nhiệt làm mạch giãn, sưng tăng lên
• Bóp mạnh làm chảy máu thêm trong phần mềm
• Đắp lá, rượu thuốc không tới được dây chằng
• Cảm giác nóng dễ bị nhầm là đang tốt lên
• Giai đoạn đầu cần lạnh, không cần nóng

Các mẹo truyền miệng này làm sưng rộng hơn trong những ngày quan trọng nhất, chứ không giúp dây chằng lành.

Thuốc giảm đau thì hỏi ai

• Có nhiều nhóm khác nhau, tác dụng khác nhau
• Một số nhóm không phù hợp với người có bệnh dạ dày
• Một số tương tác với thuốc đang dùng
• Không tự tăng liều khi thấy chưa đỡ
• Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ

Bài này không nêu tên thuốc hay liều nào; quầy thuốc có dược sĩ và đó là người nên hỏi.

Nghỉ bao lâu là đủ

• Nghỉ hoàn toàn chỉ trong giai đoạn đau nhiều
• Bất động lâu làm cơ yếu và khớp cứng
• Cử động nhẹ trong giới hạn không đau từ sớm
• Tăng tải dần theo cảm giác
• Theo hướng dẫn nếu có chỉ định nẹp

Nghỉ quá lâu và tập quá sớm đều gây hại, và điểm cân bằng nằm ở mức không đau chứ không ở số ngày.

Giai đoạn tập lại là phần hay bị bỏ

• Tập lại tầm vận động của khớp
• Tập mạnh lại nhóm cơ quanh khớp
• Tập thăng bằng và phản xạ giữ khớp
• Tập lại động tác của môn mình chơi
• Kéo dài hơn giai đoạn hết đau

Hết đau không phải là đã hồi phục, và bỏ giai đoạn này là nguyên nhân chính của bong gân tái lại.

Vì sao bong gân hay tái lại

• Dây chằng lành nhưng dài hơn trước
• Phản xạ giữ khớp chưa hồi phục
• Cơ quanh khớp còn yếu
• Quay lại vận động mạnh quá sớm
• Không dùng đồ hỗ trợ trong giai đoạn chuyển tiếp

Lần bong gân thứ hai thường nhẹ hơn về lực nhưng để lại hậu quả nặng hơn, vì khớp đã yếu từ trước.

Giày và mặt sân

• Giày ôm cổ chân cho môn hay lật chân
• Đế phù hợp với mặt sân đang chơi
• Giày quá cũ mất khả năng đỡ
• Mặt sân lồi lõm là nguy cơ thật
• Đi dạo trên đường không phẳng thì chú ý ánh sáng

Đổi giày và nhìn mặt sân là hai việc rẻ nhất để giảm nguy cơ, và thường bị bỏ qua nhất.

Nhóm cần thận trọng hơn

• Người đã bong gân cùng khớp nhiều lần
• Người có bệnh khớp sẵn
• Người lớn tuổi, nơi nguy cơ gãy cao hơn
• Trẻ đang tuổi phát triển, có vùng sụn tăng trưởng
• Người có tiểu đường hoặc bệnh mạch máu ở chân

Với trẻ thì chấn thương trông như bong gân có thể là tổn thương vùng sụn tăng trưởng, nên cần bác sĩ xem.

Biết mình đang ở mức nào

• Đau nhẹ, tì được, sưng ít thì theo dõi và giảm tải
• Không tì được hoặc sưng rất nhanh thì đi khám
• Nghe tiếng rắc hoặc thấy khớp lỏng thì đi khám
• Biến dạng khớp thì đi ngay
• Đầu gối và ngón cái thì nên khám sớm dù đau vừa

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.

Câu hỏi thường gặp