Sưng sau chấn thương — vì sao cơ thể làm vậy, và cách giảm

Sưng là phản ứng có ích của cơ thể, nhưng sưng quá mức lại làm đau nhiều và lành chậm — nên việc cần làm là điều chỉnh, không phải triệt tiêu.

Sưng hình thành thế nào

• Mạch nhỏ quanh vùng tổn thương giãn ra
• Thành mạch cho dịch thoát vào phần mềm
• Tế bào dọn dẹp được đưa tới chỗ đó
• Dịch tích lại làm vùng đó căng lên
• Hệ dẫn lưu dọn dịch đi dần

Hiểu năm bước này thì rõ vì sao sưng không xấu hoàn toàn — nó là cách cơ thể đưa lực lượng dọn dẹp tới nơi.

Sưng có ích ở điểm nào

• Mang tế bào dọn dẹp tới vùng tổn thương
• Mang nguyên liệu để tái tạo
• Hạn chế cử động vùng đang cần yên
• Tạo cảm giác đau để ta biết mà giảm tải
• Là phần mở đầu của quá trình lành

Nên mục tiêu không phải làm hết sưng bằng mọi giá, mà là không để nó vượt mức cần thiết.

Sưng quá mức gây hại gì

• Chèn ép làm đau nhiều hơn
• Hạn chế cử động dẫn tới cứng khớp
• Làm chậm việc dọn dẹp vì dịch ứ lại
• Kéo dài thời gian hồi phục
• Ở mức nặng có thể chèn mạch và thần kinh

Đây là lý do bốn việc trong hai ngày đầu có giá trị thật, không phải chỉ để cho đỡ đau.

Bốn việc giảm sưng

• Giảm tải và nghỉ vùng bị thương
• Chườm lạnh qua lớp khăn trong giai đoạn đầu
• Băng ép vừa phải
• Nâng cao vùng đó lên trên mức tim khi nghỉ
• Cử động nhẹ trong giới hạn không đau

Việc thứ tư là việc bị bỏ nhiều nhất dù nó gần như không tốn gì, và với chân thì nó hiệu quả rõ rệt.

Nâng cao chi đúng cách

• Cao hơn mức tim mới có tác dụng rõ
• Kê gối dọc theo cả cẳng chân, không kê một điểm
• Giữ trong khoảng thời gian dài, lặp nhiều lần trong ngày
• Không kê gấp mạnh khớp gối
• Không làm nếu nghi có gãy chưa cố định

Kê một điểm ngay dưới gót làm chèn ép chỗ đó, nên gối nên đỡ đều cả đoạn chi.

Vì sao sưng nhiều hơn về chiều

• Đứng và đi cả ngày làm dịch dồn xuống
• Trọng lực làm việc dẫn lưu khó hơn
• Cơ bắp chân là bơm phụ và nó nghỉ khi ta ngồi lâu
• Ngồi thả chân xuống lâu làm sưng thêm
• Qua một đêm nằm thì sưng giảm rõ

Nhịp lên xuống trong ngày này là bình thường, nên đừng đánh giá tiến triển bằng cách so chiều nay với sáng qua.

Vận động nhẹ cũng giúp giảm sưng

• Co và giãn cơ hoạt động như một cái bơm
• Gấp và duỗi bàn chân trong giới hạn không đau
• Làm nhiều lần, mỗi lần ngắn
• Không tì lực nếu chưa được phép
• Đau tăng thì giảm biên độ

Bất động hoàn toàn làm sưng ứ lại lâu hơn, nên vận động nhẹ đúng lúc là phần của việc giảm sưng chứ không ngược lại.

Cứng khớp là hệ quả hay bị bỏ qua

• Sưng lâu làm phần mềm quanh khớp dày lên
• Không cử động làm bao khớp co lại
• Cứng khớp có khi khó chữa hơn tổn thương ban đầu
• Ngón tay và khuỷu là hai chỗ dễ cứng nhất
• Giữ tầm vận động từ sớm là cách phòng

Đây là lý do người làm phục hồi chức năng quan tâm tới tầm vận động ngay từ những ngày đầu.

Dấu hiệu sưng bất thường cần đi ngay

• Sưng căng cứng tăng nhanh trong vài giờ
• Đau dữ dội không giảm dù đã nghỉ và nâng cao
• Tê hoặc yếu phần dưới chỗ sưng
• Đầu chi tái, lạnh
• Đau tăng khi người khác kéo giãn nhẹ cơ vùng đó

Nhóm dấu hiệu này gợi ý áp lực trong khoang cơ đang tăng — đó là tình huống cấp cứu, không phải chuyện theo dõi ở nhà.

Sưng một chân mà không có chấn thương

• Một bên sưng rõ hơn bên kia
• Đau hoặc căng ở bắp chân
• Da ấm, đổi màu
• Xuất hiện sau chuyến đi dài hoặc sau thời gian nằm nhiều
• Kèm khó thở hoặc đau ngực thì đi cấp cứu

Đây là nhóm dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá sớm, và em khuyên đi khám chứ không tự chườm hay tự bóp.

Sưng hai chân thì khác

• Thường không phải do chấn thương
• Có thể liên quan tim, gan, thận
• Có thể do thuốc đang dùng
• Kèm tăng cân nhanh hoặc khó thở thì đi khám
• Hãy nói rõ các thuốc đang dùng với bác sĩ

Sưng hai bên đối xứng là câu chuyện khác hẳn sưng do va đập, nên đừng xử lý bằng chườm và băng ép.

Các mẹo không giúp giảm sưng

• Bóp mạnh cho dịch tan
• Chườm nóng ngay ngày đầu
• Đánh gió, cạo gió lên vùng sưng
• Đắp lá, rượu thuốc lên chỗ căng
• Buộc dây thật chặt để chặn sưng

Việc buộc chặt là mẹo nguy hiểm nhất trong danh sách vì nó có thể chặn dòng máu, chứ không chặn được sưng.

Thuốc giảm sưng thì hỏi ai

• Có nhiều nhóm với cơ chế khác nhau
• Một số không phù hợp với người có bệnh dạ dày hoặc bệnh thận
• Một số tương tác với thuốc đang dùng
• Không tự dùng kéo dài
• Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ

Bài này không nêu tên thuốc hay liều nào; người bán ở quầy thuốc có dược sĩ và đó là nơi nên hỏi.

Sưng ở mặt và quanh mắt

• Vùng này sưng rất nhanh vì phần mềm lỏng
• Mức sưng không phản ánh mức nặng
• Nhìn đôi hoặc giảm thị lực là dấu hiệu cần đi ngay
• Không mở được mắt do sưng thì nên cho bác sĩ xem
• Sau va đập vào đầu thì theo dõi thêm dấu hiệu khác

Với vùng mặt thì thứ đáng lo nằm bên dưới chứ không phải kích thước chỗ sưng.

Theo dõi tiến triển cho khách quan

• Đo chu vi vùng sưng bằng thước dây, ghi lại
• Đo cùng một vị trí và cùng giờ trong ngày
• So với bên đối diện
• Chụp ảnh mỗi ngày
• Mang số liệu đó đi khám

Đo cùng giờ mỗi ngày là cách duy nhất để biết sưng đang giảm thật, vì cảm giác rất dễ nhầm.

Nhóm cần thận trọng hơn

• Người có tiểu đường
• Người có bệnh mạch máu ở chân
• Người đang dùng thuốc chống đông
• Người có bệnh tim, gan, thận
• Người lớn tuổi sống một mình

Với các nhóm này thì ngưỡng đi khám nên thấp hơn, vì biến chứng xuất hiện âm thầm hơn.

Biết mình đang ở mức nào

• Sưng vừa, giảm dần, cử động được thì theo dõi ở nhà
• Sưng căng cứng tăng nhanh kèm đau dữ dội thì đi cấp cứu
• Tê, yếu, đầu chi tái lạnh thì đi cấp cứu
• Sưng một chân không do chấn thương thì đi khám sớm
• Sưng hai chân đối xứng thì đi khám để tìm nguyên nhân

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.

Câu hỏi thường gặp