Căng cơ và giãn cơ — khác bong gân ở chỗ nào

Cơ và dây chằng là hai thứ khác nhau, nên tổn thương của chúng có dấu hiệu khác và thời gian lành khác.

Cơ, gân và dây chằng là ba thứ

• Cơ co lại để tạo ra chuyển động
• Gân nối cơ với xương, truyền lực
• Dây chằng nối xương với xương, giữ khớp
• Cơ có nhiều mạch máu nên lành nhanh hơn
• Gân và dây chằng ít mạch nên lành chậm

Phân biệt ba thứ này là bước đầu để hiểu vì sao cùng một vùng đau mà tiên lượng lại khác nhau.

Cách phân biệt khi mới bị

• Căng cơ đau rõ khi tự co cơ đó
• Bong gân đau khi khớp bị đẩy tới giới hạn
• Căng cơ đau ở giữa bắp, xa khớp
• Bong gân đau ngay tại khớp
• Cả hai đều có thể sưng và bầm

Đây là phán đoán ban đầu để biết mức độ gấp, không phải chẩn đoán — việc đó thuộc về người khám.

Ba mức tổn thương cơ

• Mức một là một số sợi bị căng quá, đau nhẹ, còn cử động được
• Mức hai là rách một phần, đau rõ, yếu đi
• Mức ba là rách hoàn toàn, mất chức năng
• Mức ba có thể thấy vùng lõm hoặc khối co lại
• Mức càng cao càng cần bác sĩ đánh giá

Mức một phần lớn tự hồi phục, còn mức ba là tình huống cần can thiệp — nên không thể xử lý giống nhau.

Các cơ hay bị nhất

• Cơ sau đùi khi chạy nước rút
• Cơ bắp chân khi bật nhảy
• Cơ háng khi đổi hướng đột ngột
• Cơ lưng khi bê nặng sai cách
• Cơ vai khi với hoặc ném

Điểm chung của những trường hợp này là cơ đang dài ra mà phải chịu lực cùng lúc, không phải cơ đang co ngắn.

Bốn việc trong hai ngày đầu

• Dừng hoạt động đang làm, không cố chơi tiếp
• Chườm lạnh qua lớp khăn
• Băng ép nhẹ nếu sưng
• Nâng cao vùng đó khi nghỉ
• Không xoa bóp mạnh vào chỗ đau

Cố chơi tiếp sau khi cảm thấy bựt là cách phổ biến nhất biến tổn thương mức một thành mức hai.

Vì sao không xoa bóp ngay

• Sợi cơ đang rách và mạch đang chảy
• Xoa mạnh làm máu tụ rộng hơn
• Đau tăng lên
• Không đẩy nhanh việc lành
• Xoa bóp để dành cho giai đoạn sau

Người làm vật lý trị liệu có thể xoa bóp đúng lúc và đúng cách; đó là việc khác với bóp mạnh ngay khi vừa bị.

Đau cơ sau tập không phải chấn thương

• Xuất hiện sau nhiều giờ tới một hai ngày
• Đau lan đều cả vùng cơ, không khu trú một điểm
• Không có tiếng bựt lúc tập
• Giảm dần trong vài ngày
• Là phản ứng bình thường khi tăng tải

Phân biệt được hai thứ này giúp không nghỉ tập oan, và cũng không tập tiếp lên một cơ đang rách.

Chuột rút là chuyện khác nữa

• Cơ co cứng đột ngột, đau dữ dội
• Kéo dài từ vài giây tới vài phút
• Kéo giãn nhẹ cơ đó thường làm dịu
• Hết rồi có thể còn ê ẩm
• Chuột rút lặp lại nhiều thì nên nói với bác sĩ

Chuột rút không phải tổn thương cấu trúc, nhưng chuột rút khi đang chơi có thể dẫn tới căng cơ thật.

Dấu hiệu cần đi khám

• Nghe hoặc cảm thấy tiếng bựt lúc bị thương
• Thấy vùng lõm, hoặc khối cơ co lại thành cục
• Không co được cơ đó
• Bầm tím lan nhanh và rộng
• Đau không giảm sau vài ngày

Năm dấu hiệu này gợi ý rách đáng kể, và việc đánh giá sớm ảnh hưởng tới kết quả về sau.

Đau lưng sau khi bê nặng

• Phần lớn là căng cơ và tự đỡ dần
• Nằm bất động lâu làm chậm hồi phục
• Vận động nhẹ trong giới hạn không đau thì tốt
• Tê hoặc yếu chân là dấu hiệu khác
• Bí tiểu hoặc mất cảm giác vùng đáy chậu là cấp cứu

Hai dấu hiệu cuối cần đi ngay, còn phần lớn các trường hợp còn lại thì việc quay lại sinh hoạt nhẹ nhàng có ích hơn nằm nghỉ dài.

Giai đoạn hồi phục có bốn bước

• Giảm đau và sưng trong vài ngày đầu
• Lấy lại tầm vận động
• Tập mạnh lại cơ đó
• Tập lại động tác của môn mình chơi
• Quay lại thi đấu khi đã đủ cả bốn bước

Bỏ bước ba là lý do thường gặp của việc bị lại đúng cơ đó trong vài tuần sau.

Khởi động có tác dụng gì thật

• Tăng nhiệt độ trong cơ
• Tăng lưu lượng máu tới cơ
• Đánh thức phản xạ phối hợp
• Nên bao gồm động tác của môn sắp chơi
• Khởi động động tốt hơn ngồi kéo giãn tĩnh trước khi chơi

Điểm cuối là thay đổi so với cách khởi động mà nhiều người được dạy — kéo giãn tĩnh nên để sau khi chơi.

Phòng căng cơ trong tập luyện

• Tăng tải từng bước, không nhảy bậc
• Ngủ đủ và ăn đủ
• Uống nước đầy đủ
• Cân bằng giữa nhóm cơ trước và sau
• Nghỉ khi thấy mỏi khác thường

Phần lớn chấn thương cơ trong tập luyện đến từ việc tăng tải quá nhanh, không từ việc thiếu khởi động.

Căng cơ ở người ít vận động

• Xảy ra ngay trong sinh hoạt thường ngày
• Bê chậu cây, chuyển đồ, dọn nhà
• Cơ và gân ít được dùng nên chịu tải kém
• Ngồi nhiều làm một số nhóm cơ yếu đi
• Vận động đều đặn là cách phòng tốt nhất

Người ngồi nhiều rồi làm một việc nặng đột xuất là nhóm hay bị nhất, không phải người tập thể thao.

Trở lại vận động thế nào cho an toàn

• Không còn đau khi cử động bình thường
• Sức của cơ đó gần bằng bên còn lại
• Làm được động tác của môn mình chơi
• Tăng cường độ dần trong vài buổi
• Đau lại thì lùi lại một bước

So với bên đối diện là phép kiểm đơn giản mà hiệu quả, và nó khách quan hơn cảm giác đã ổn.

Các mẹo không nên dùng

• Bôi dầu nóng và bóp mạnh ngay ngày đầu
• Đánh gió lên vùng cơ vừa bị
• Đắp rượu thuốc lên chỗ sưng
• Kéo giãn mạnh cho giãn ra
• Uống thuốc không rõ nguồn gốc

Các mẹo truyền miệng này làm tổn thương rộng hơn trong giai đoạn đầu, và giai đoạn đầu là lúc quyết định nhiều nhất.

Biết mình đang ở mức nào

• Đau nhẹ, co cơ được, đi lại được thì theo dõi và giảm tải
• Nghe tiếng bựt hoặc không co được cơ thì đi khám
• Thấy vùng lõm hoặc khối bất thường thì đi khám
• Tê, yếu chân sau đau lưng thì đi khám
• Bí tiểu hoặc mất cảm giác vùng đáy chậu thì đi cấp cứu

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.

Câu hỏi thường gặp