Kháng sinh vào xương khó hơn vào phần mềm, và triệu chứng thì mờ. Đó là hai lý do nhóm này thường được phát hiện muộn.
Vì sao xương là môi trường khó
- Ít mạch máu hơn phần mềm
- Thuốc theo máu tới được ít hơn
- Vi khuẩn có thể trú trong khe của mô xương chết
- Mô xương chết không có máu nuôi nên thuốc không tới
- Vi khuẩn có thể tạo lớp màng bảo vệ trên bề mặt
Điểm thứ tư giải thích vì sao nhiều ca cần can thiệp ngoại khoa: phần xương chết phải được lấy bỏ.
Vi khuẩn tới xương bằng đường nào
- Từ vết thương hở sâu tới xương
- Từ gãy hở
- Từ vết loét lâu ngày ở bàn chân
- Từ vết loét do tì đè sâu
- Theo đường máu từ ổ nhiễm trùng khác
Ba đường giữa là ba đường phổ biến nhất ở người trưởng thành tại Việt Nam.
Dấu hiệu gợi ý
- Vết loét sâu tới mức thấy hoặc chạm được xương
- Vết không lành dù đã chăm đúng nhiều tuần
- Đau sâu âm ỉ, không giống đau tại bề mặt
- Dấu hiệu nhiễm trùng dai dẳng dù đã điều trị
- Có đường rò chảy dịch kéo dài
Dấu hiệu đầu tiên là dấu hiệu mạnh nhất: nếu chạm được xương trong lòng vết loét thì phải cho bác sĩ đánh giá.
Vì sao triệu chứng mờ
- Có thể không sốt cao
- Có thể không đỏ rực như nhiễm trùng phần mềm
- Ở người giảm cảm giác thì có thể không đau
- Diễn biến chậm qua nhiều tuần
- Dễ bị coi là vết lâu lành thông thường
Điểm thứ ba là chỗ nguy hiểm ở người tiểu đường: không đau nên không ai nghĩ tới việc nó đã vào sâu.
Nhóm nguy cơ cao
- Người tiểu đường có loét bàn chân
- Người từng bị gãy hở
- Người có thanh, vít, hoặc khớp nhân tạo
- Người có loét do tì đè sâu
- Người tiêm ma tuý đường tĩnh mạch
Với nhóm có dụng cụ kim loại trong xương thì nhiễm trùng quanh dụng cụ là tình huống riêng và cần chuyên khoa.
Những gì bác sĩ sẽ làm
- Thăm khám và đánh giá độ sâu của vết
- Xét nghiệm máu tìm dấu hiệu viêm
- Chẩn đoán hình ảnh, có thể nhiều loại
- Có thể lấy mẫu để xác định vi khuẩn
- Đánh giá cả tuần hoàn của chi
Việc lấy mẫu đúng cách rất quan trọng vì nó quyết định chọn thuốc, nên đây là lý do đừng tự dùng kháng sinh trước khi khám.
Vì sao đừng tự uống kháng sinh trước
- Nó làm xét nghiệm tìm vi khuẩn khó chính xác
- Làm triệu chứng mờ đi nên chẩn đoán muộn hơn
- Không đủ liều và đủ thời gian nên không diệt được
- Góp phần vào kháng thuốc
- Làm chậm việc điều trị đúng
Đây là điểm quan trọng nhất trong bài về mặt thực hành: uống vài viên trước khi đi khám làm hại nhiều hơn giúp.
Điều trị thường gồm hai phần
- Phần thuốc, thường kéo dài hơn nhiễm trùng thông thường
- Phần ngoại khoa lấy bỏ mô xương chết khi cần
- Có khi cần tháo dụng cụ kim loại
- Cần xử lý cả nguyên nhân ban đầu
- Cần theo dõi dài sau khi hết đợt điều trị
Bài này không nêu tên thuốc, liều hay thời gian cụ thể; phác đồ tuỳ vi khuẩn và tuỳ người, và đó là việc của bác sĩ.
Vì sao phải dùng thuốc đủ thời gian
- Thuốc cần thời gian dài để đạt hiệu quả trong xương
- Ngừng sớm khi thấy đỡ là lý do tái lại
- Tái lại thì đợt sau khó hơn đợt trước
- Có thể chuyển thành nhiễm trùng dai dẳng
- Hãy theo đúng thời gian bác sĩ chỉ định
Hết đau và vết trông đỡ hơn là lúc người bệnh muốn ngừng nhất, và cũng là lúc ngừng gây hại nhất.
Xử lý nguyên nhân ban đầu
- Kiểm soát đường huyết nếu có tiểu đường
- Đánh giá và xử lý tuần hoàn của chi
- Giải phóng tì đè nếu là loét do tì đè
- Bỏ dép chật nếu là loét bàn chân
- Không xử lý nguyên nhân thì điều trị không giữ được
Điểm cuối là lý do điều trị nhiễm trùng xương không chỉ là chuyện dùng thuốc: nó là chuyện sửa cả hoàn cảnh.
Dinh dưỡng và bỏ thuốc lá
- Cơ thể cần nguyên liệu để lành trong đợt điều trị dài
- Đủ đạm và đủ năng lượng
- Bỏ thuốc lá làm tăng máu tới vùng đó
- Hai việc này ảnh hưởng tới kết quả thật
- Hãy hỏi bác sĩ về mức phù hợp
Với một đợt điều trị tính bằng tháng thì hai việc này không phải chi tiết nhỏ.
Dấu hiệu phải đi ngay
- Sốt cao, ớn lạnh, run
- Đỏ lan rộng nhanh
- Đau tăng đột ngột
- Vùng da đổi màu tím hoặc đen
- Lú lẫn, tụt huyết áp, mệt rã rời
Nhóm cuối gợi ý nhiễm trùng đã vào máu, và đó là tình huống cấp cứu không chờ được.
Sau khi kết thúc điều trị
- Theo dõi dài vì có thể tái lại
- Đi tái khám đúng hẹn
- Tiếp tục kiểm soát bệnh nền
- Kiểm bàn chân mỗi ngày nếu thuộc nhóm nguy cơ
- Báo ngay nếu đau hoặc dịch quay lại
Nhiễm trùng xương có thể tái lại sau nhiều tháng, nên việc theo dõi không kết thúc cùng đợt thuốc.
Biết mình đang ở mức nào
- Vết nông, đang nhỏ đi thì chăm theo hướng dẫn
- Vết sâu tới mức chạm được xương thì đi khám ngay
- Vết không lành sau nhiều tuần thì đi khám để tìm nguyên nhân
- Có dụng cụ kim loại trong xương mà vùng đó đau thì đi khám
- Sốt cao, đỏ lan nhanh, lú lẫn thì đi cấp cứu
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiễm trùng xương khó điều trị hơn?
Vì xương có ít mạch máu hơn phần mềm nên thuốc tới được ít hơn, và vi khuẩn có thể trú trong các khe của mô xương chết. Vì vậy điều trị thường kéo dài hơn nhiều.
Dấu hiệu nào gợi ý nhiễm trùng đã tới xương?
Vết loét sâu tới mức thấy hoặc chạm được xương, vết không lành kéo dài dù chăm đúng, đau sâu âm ỉ, và các dấu hiệu nhiễm trùng dai dẳng dù đã điều trị.
Ai có nguy cơ cao?
Người có tiểu đường với loét bàn chân, người từng gãy hở, người có thanh hoặc vít kim loại trong xương, và người có vết loét do tì đè sâu.
Điều trị mất bao lâu?
Thường tính bằng tuần tới nhiều tháng, và có khi cần cả can thiệp ngoại khoa để lấy bỏ mô xương chết. Phác đồ cụ thể là quyết định của bác sĩ.