Trật khớp — dấu hiệu, và vì sao đừng tự nắn

Trật khớp là hai đầu xương rời khỏi vị trí. Nắn sai có thể làm tổn thương mạch và thần kinh chạy quanh khớp.

Trật khớp là gì

• Hai mặt khớp không còn khớp vào nhau
• Bao khớp và dây chằng bị kéo giãn hoặc xé
• Có thể kèm gãy xương ở mép khớp
• Có thể kèm chèn ép mạch hoặc thần kinh
• Là tình huống cần xử lý sớm

Điểm thứ tư là lý do trật khớp được xếp vào nhóm cần đi ngay, không phải nhóm theo dõi ở nhà.

Dấu hiệu nhận biết

• Hình dáng khớp thay đổi rõ so với bên kia
• Không cử động được khớp đó
• Đau nhiều và tăng khi cố cử động
• Khớp bị giữ ở một vị thế lạ
• Sưng nhanh quanh khớp

So hai bên là cách nhanh nhất để thấy sự khác biệt, nhất là với vai và ngón tay.

Vì sao không tự nắn

• Quanh khớp có mạch máu và dây thần kinh lớn
• Có thể đã kèm gãy xương mà không thấy
• Nắn sai hướng làm xé thêm phần mềm
• Đau dữ dội làm cơ co lại, càng khó nắn
• Cần biết chắc trước khi nắn, tức là cần phim

Sai lầm hay gặp là làm sai thứ tự — nắn trước khi biết có gãy hay không, và đó là chỗ gây hại nhất.

Việc cần làm trong lúc chờ

• Giữ nguyên khớp ở vị trí đỡ đau nhất
• Cố định tạm bằng khăn, gối, nẹp tuỳ chỗ
• Chườm lạnh qua lớp khăn
• Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở phần dưới chỗ thương
• Không cho ăn uống gì

Hai việc cuối ít ai nghĩ tới nhưng đều quan trọng: sưng làm nhẫn thành vòng thắt, và có thể phải can thiệp cần bụng rỗng.

Kiểm mạch và cảm giác phần dưới

• Đầu ngón có ấm không
• Màu da bình thường hay tái, tím
• Có tê hoặc châm chích không
• Có cử động được ngón không
• Ghi lại để nói với bác sĩ

Nếu đầu chi lạnh, tái hoặc mất cảm giác thì đó là tình huống gấp hơn, cần nói ngay khi tới nơi.

Trật khớp vai

• Khớp linh hoạt nhất nên cũng dễ trật nhất
• Hay xảy ra khi chống tay hoặc bị kéo mạnh
• Người bệnh thường giữ tay áp vào người
• Thấy hõm ở phía trước hoặc bên ngoài vai
• Cần cố định tay vào thân rồi đi khám

Dùng một dải khăn treo tay và một dải buộc tay vào thân là cách cố định tạm đơn giản và hiệu quả.

Trật khớp ngón tay

• Hay xảy ra khi chơi bóng
• Ngón lệch trục rõ
• Rất hay bị tự kéo cho thẳng ngay tại sân
• Có thể kèm gãy ở nền xương
• Nên cố định tạm và đi khám

Đây là chỗ mà việc tự nắn phổ biến nhất, và cũng là chỗ để lại cứng khớp lâu dài nếu làm sai.

Trật khớp háng và đầu gối

• Cần lực rất lớn nên thường do tai nạn
• Đau dữ dội, không đứng được
• Nguy cơ tổn thương mạch máu lớn
• Không di chuyển người bệnh nếu không cần
• Gọi cấp cứu

Nhóm này là cấp cứu thật sự; đừng cố chở bằng xe máy hay tự nắn trong bất cứ tình huống nào.

Bán trật và trật khớp ở trẻ nhỏ

• Trẻ bị kéo tay mạnh có thể bị bán trật khuỷu
• Trẻ không dùng tay đó, giữ khuỷu hơi gấp
• Không sưng nhiều nên dễ bị bỏ qua
• Đừng nâng trẻ bằng cách kéo một tay
• Cho bác sĩ xem, đừng tự xoay tay trẻ

Trẻ không khóc nhiều nhưng cứ giữ một tay bất động là dấu hiệu đáng đưa đi khám.

Trật khớp ở người lớn tuổi

• Xương giòn hơn nên hay kèm gãy
• Té trong nhà là hoàn cảnh phổ biến
• Người đã thay khớp có nguy cơ riêng
• Hồi phục chậm hơn
• Cần đánh giá cả nguyên nhân té

Với người lớn tuổi thì tìm ra vì sao té cũng quan trọng như xử lý chỗ bị thương.

Sau khi đã được nắn

• Thường phải chụp lại phim để xác nhận
• Cố định trong thời gian bác sĩ chỉ định
• Kiểm lại cảm giác và cử động đầu chi
• Không tự bỏ nẹp sớm vì thấy đỡ đau
• Đi tái khám theo hẹn

Hết đau sau khi nắn là cảm giác dễ gây chủ quan, trong khi phần giữ khớp bên trong vẫn đang lành.

Giai đoạn tập lại

• Lấy lại tầm vận động từng bước
• Tập mạnh nhóm cơ giữ khớp
• Tập lại cảm nhận vị trí khớp
• Tránh các động tác dễ trật lại
• Theo chương trình của người có chuyên môn

Với vai thì nhóm cơ quanh khớp gánh phần lớn việc giữ vững, nên tập đúng nhóm này quyết định tỷ lệ tái lại.

Vì sao dễ trật lại

• Bao khớp đã bị giãn
• Cấu trúc giữ mép khớp có thể đã tổn thương
• Cơ quanh khớp yếu sau giai đoạn cố định
• Quay lại vận động mạnh quá sớm
• Tuổi trẻ và vận động đối kháng làm nguy cơ cao hơn

Người trẻ trật vai lần đầu có tỷ lệ tái lại đáng kể, nên đây là nhóm cần theo chương trình tập đầy đủ.

Các mẹo không nên làm

• Nhờ người khoẻ kéo mạnh cho vào khớp
• Xoa bóp, đắp lá lên khớp đang trật
• Bôi dầu nóng rồi bóp
• Cố cử động thử xem còn được không
• Chờ qua đêm xem có đỡ không

Các mẹo truyền miệng này làm tổn thương thêm phần mềm quanh khớp, và việc chờ làm mất khoảng thời gian tốt nhất để nắn.

Chuyển người bị thương thế nào

• Cố định trước khi di chuyển
• Không kéo, không xoay chi bị thương
• Ngồi hoặc nằm ở thế đỡ đau nhất
• Đi xe có chỗ ngồi vững, tránh xe máy
• Gọi cấp cứu với khớp lớn hoặc đa thương

Đường đi tới viện là lúc dễ làm nặng thêm nhất, nên phần cố định tạm không phải bước bỏ qua được.

Phòng trật khớp

• Tập mạnh nhóm cơ quanh khớp hay bị
• Dùng đồ bảo hộ trong môn đối kháng
• Tránh các động tác đã từng gây trật
• Giảm nguy cơ té trong nhà
• Không nâng trẻ bằng cách kéo tay

Với người đã trật một lần thì việc tập mạnh cơ quanh khớp là cách phòng có bằng chứng rõ nhất.

Biết mình đang ở mức nào

• Khớp biến dạng, không cử động được thì đi ngay
• Đầu chi lạnh, tái, tê thì đi cấp cứu
• Khớp háng, đầu gối, hoặc đa thương thì gọi cấp cứu
• Trẻ giữ một tay bất động thì cho bác sĩ xem
• Đã từng trật và nay thấy khớp lỏng thì nên khám lại

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.

Câu hỏi thường gặp