Gãy xương — dấu hiệu nhận biết, và cố định trước khi di chuyển

Không phải lúc nào cũng nghe tiếng rắc hay thấy biến dạng. Nhưng có cố định trước khi chở đi hay không thì tạo khác biệt thật.

Những dấu hiệu chắc chắn

• Biến dạng rõ, chi lệch trục
• Xương chọc ra ngoài da
• Cử động được ở chỗ lẽ ra không cử động
• Nghe tiếng lạo xạo khi chạm nhẹ
• Chi ngắn lại so với bên kia

Có bất cứ dấu nào trong nhóm này thì không cần đoán thêm — cố định rồi đi khám.

Những dấu hiệu gợi ý nhưng không chắc

• Đau chói tại một điểm xương cụ thể
• Không đứng tì được lên chân bị thương
• Sưng nhanh trong giờ đầu
• Bầm tím xuất hiện sớm và rộng
• Đau tăng rõ khi ấn dọc trục xương

Nhóm này không phân biệt được gãy với bong gân nặng, và đó là lý do phim chụp mới cho câu trả lời.

Vì sao không nên tự nắn

• Mạch máu và thần kinh chạy sát xương
• Đầu xương sắc có thể cắt vào chúng
• Không biết hình thái ổ gãy khi chưa có phim
• Đau dữ dội làm cơ co, càng khó và càng hại
• Nắn là việc có gây mê hoặc giảm đau đi kèm

Sai lầm hay gặp là làm sai thứ tự — nắn trước khi biết mình đang xử lý cái gì.

Nguyên tắc cố định tạm

• Cố định ở vị thế người bệnh thấy đỡ đau nhất
• Nẹp phải vượt qua một khớp trên và một khớp dưới ổ gãy
• Lót mềm ở chỗ nẹp tiếp xúc với da
• Buộc ở trên và dưới ổ gãy, không buộc ngay trên đó
• Kiểm đầu chi sau khi buộc

Nguyên tắc vượt qua hai khớp là điểm quan trọng nhất: nẹp ngắn hơn thì ổ gãy vẫn xê dịch khi di chuyển.

Dùng gì làm nẹp khi không có sẵn

• Bìa cứng gấp thành máng
• Tấm gỗ mỏng, thanh tre
• Tờ báo hoặc tạp chí cuộn lại
• Gối mỏng cuộn quanh chi
• Buộc chi bị thương vào chi lành hoặc vào thân người

Cách cuối là cách đơn giản nhất và hay dùng nhất: tay buộc vào thân, chân buộc vào chân bên kia.

Kiểm đầu chi trước và sau khi buộc

• Đầu ngón có ấm không
• Màu da bình thường hay tái, tím
• Có tê hoặc châm chích không
• Cử động được ngón không
• Ghi lại để nói với bác sĩ

Buộc chặt hơn cần thiết có thể chặn dòng máu, nên bước kiểm sau khi buộc không được bỏ.

Gãy hở là tình huống riêng

• Có vết thương thông với ổ gãy
• Nguy cơ nhiễm trùng xương rất cao
• Che vết bằng gạc sạch, không nhồi vào
• Không đẩy đầu xương trở vào
• Đi cấp cứu, không chờ

Nhiễm trùng xương là biến chứng khó điều trị và kéo dài, nên gãy hở được xếp vào nhóm cần xử lý trong thời gian ngắn.

Nghi gãy cột sống thì không di chuyển

• Đau dọc cột sống sau va đập mạnh
• Tê, yếu, mất cảm giác ở tay hoặc chân
• Không kiểm soát được đại tiểu tiện
• Giữ nguyên tư thế, không xoay người
• Gọi cấp cứu

Tự chở người nghi tổn thương cột sống bằng xe máy là việc có thể gây hậu quả vĩnh viễn.

Nghi gãy xương chậu

• Đau vùng hông, bẹn sau va đập mạnh
• Không đứng được
• Có thể mất máu nhiều bên trong
• Không ép hai bên hông để thử
• Gọi cấp cứu

Đây là nhóm có nguy cơ mất máu trong lớn, nên việc thử ấn để xem đau chỗ nào là việc không nên làm.

Đau và giữ ấm trong lúc chờ

• Không cho ăn uống nếu có thể phải can thiệp
• Đắp giữ ấm cho người bị thương
• Chườm lạnh qua khăn lên vùng sưng nếu cố định xong
• Nâng cao chi nếu không làm đau thêm
• Hỏi trước khi cho thuốc giảm đau

Bài này không nêu tên thuốc hay liều nào; thuốc giảm đau có thể làm mờ triệu chứng nên hãy hỏi nhân viên y tế.

Những việc không nên làm

• Kéo, nắn, xoay chi cho thẳng
• Bóp nắn để thử xem có gãy không
• Đắp lá, bôi dầu, cạo gió lên vùng nghi gãy
• Cho người bị thương đi lại thử
• Chở bằng xe máy khi chưa cố định

Các mẹo truyền miệng và việc thử đi lại đều làm ổ gãy xê dịch, và đó là lúc tổn thương mạch máu xảy ra.

Phim chụp cho biết gì và không cho biết gì

• Phim thường thấy phần lớn các ca gãy rõ
• Có ca gãy nhỏ không hiện ngay trên phim đầu
• Bác sĩ có thể cho chụp lại sau vài ngày
• Một số vị trí cần phương tiện khác để thấy
• Phim bình thường không có nghĩa là chắc chắn không gãy

Điểm cuối đáng nhớ: nếu vẫn đau chói một điểm xương sau vài ngày thì nên quay lại, đừng kết luận từ một phim.

Cố định tay và vai

• Treo tay bằng khăn tam giác hoặc vạt áo
• Buộc thêm một dải quanh thân để tay không lắc
• Không cố đưa tay về vị thế bình thường
• Tháo nhẫn, đồng hồ trước khi sưng
• Để người bệnh ngồi, dễ chịu hơn nằm

Với xương đòn và xương cánh tay thì treo tay cộng buộc vào thân là cách cố định tạm hiệu quả nhất.

Cố định chân

• Nẹp dọc theo mặt ngoài và mặt trong nếu có
• Hoặc buộc hai chân với nhau, lót mềm ở giữa
• Buộc trên và dưới ổ gãy
• Giữ bàn chân ở vị thế trung gian
• Không cho tì lên chân đó

Buộc hai chân vào nhau là cách dùng được ở mọi hoàn cảnh và không cần dụng cụ gì.

Cố định bàn tay và ngón

• Đặt bàn tay lên máng bìa cứng có lót
• Hoặc buộc ngón bị thương vào ngón bên cạnh
• Giữ bàn tay ở vị thế hơi gấp tự nhiên
• Tháo nhẫn ngay
• Nâng cao tay để giảm sưng

Buộc ngón vào ngón lành là cách cố định tạm đơn giản mà giữ được khá tốt trên đường tới viện.

Sau khi đã được chẩn đoán

• Làm theo hướng dẫn về tì lực và cử động
• Đi tái khám theo hẹn để kiểm tiến triển
• Không tự bỏ nẹp hoặc bột sớm
• Báo ngay nếu đau tăng hoặc đầu chi đổi màu
• Hỏi về thời điểm bắt đầu tập lại

Xương lành theo thời gian sinh học của nó, và cảm giác hết đau thường tới trước khi xương đủ vững.

Biết mình đang ở mức nào

• Có biến dạng, gãy hở, hoặc không tì được thì cố định rồi đi khám
• Đầu chi tái lạnh hoặc mất cảm giác thì đi cấp cứu
• Nghi cột sống hoặc xương chậu thì gọi cấp cứu, không di chuyển
• Đau chói một điểm xương mà phim bình thường thì quay lại nếu còn đau
• Người lớn tuổi té thì ngưỡng đi khám nên thấp hơn

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.

Câu hỏi thường gặp