Xương liền thế nào, và vì sao có ca liền rất chậm

Xương là mô duy nhất lành lại thành chính nó chứ không thành sẹo — nhưng quá trình đó cần đủ điều kiện, và thiếu một điều kiện là chậm.

Bốn giai đoạn liền xương

• Máu tụ hình thành tại ổ gãy ngay sau khi gãy
• Mô mềm nối tạm hai đầu, chưa chịu lực được
• Mô xương non hình thành, gọi là can xương
• Can cứng dần và được sửa lại theo hướng chịu lực
• Quá trình sửa lại kéo dài rất lâu sau đó

Điểm cuối giải thích vì sao phim chụp sau nhiều tháng còn thấy vết mà xương đã vững từ trước đó.

Ba điều kiện để xương liền

• Hai đầu xương phải gần nhau và không xê dịch
• Phải có máu tới nuôi ổ gãy
• Phải có nguyên liệu để xây lại
• Phải có thời gian đủ dài
• Không có nhiễm trùng tại chỗ

Mọi nguyên nhân liền chậm đều quay về việc thiếu một trong năm điều này, nên tìm nguyên nhân là tìm trong danh sách này.

Vì sao cố định lại quan trọng

• Can xương non rất mềm, dễ bị phá
• Xê dịch lặp lại làm can không cứng lên được
• Xê dịch nhiều thì hình thành mô sợi thay vì xương
• Đó là đường dẫn tới khớp giả
• Nên tự tháo bột sớm là việc gây hại thật

Một chút cử động có kiểm soát thì có ích, nhưng xê dịch tự do ở ổ gãy thì không.

Vì sao máu tới là điều kiện

• Máu mang tế bào và nguyên liệu tới
• Một số vị trí xương vốn ít mạch nuôi
• Gãy làm đứt thêm mạch quanh đó
• Phần mềm dập nát làm giảm nguồn máu
• Hút thuốc làm giảm máu tới ổ gãy

Điểm thứ hai là lý do một số vị trí như cổ xương đùi hoặc một số xương ở bàn tay có nguy cơ liền chậm cao hơn.

Hút thuốc là yếu tố rõ nhất

• Giảm lượng máu tới vùng đang lành
• Kéo dài thời gian liền đáng kể
• Tăng nguy cơ không liền
• Ảnh hưởng cả sau mổ kết hợp xương
• Ngừng trong giai đoạn lành có ích rõ

Đây là yếu tố mà chính người bệnh đổi được, và nó là việc đáng làm ngay cả khi chỉ ngừng tạm thời.

Bệnh nền làm chậm liền

• Tiểu đường, nhất là khi kiểm soát chưa tốt
• Bệnh mạch máu làm giảm máu tới chi
• Bệnh thận và một số bệnh nội tiết
• Suy dinh dưỡng
• Bệnh làm giảm miễn dịch

Người có tiểu đường nên nói rõ tình trạng kiểm soát đường huyết với bác sĩ điều trị xương, vì hai việc này liên quan nhau.

Một số thuốc cũng ảnh hưởng

• Có nhóm thuốc kháng viêm có thể ảnh hưởng tới liền xương
• Thuốc nhóm corticoid dùng dài
• Một số thuốc điều trị bệnh khác
• Đừng tự ngừng thuốc đang được kê
• Hãy nói danh sách thuốc với bác sĩ

Bài này không nêu tên thuốc hay liều nào, và việc cân nhắc giữa lợi ích của thuốc với ảnh hưởng lên xương là của bác sĩ.

Dinh dưỡng trong giai đoạn liền

• Cơ thể cần nhiều chất đạm hơn bình thường
• Cần đủ năng lượng, không ăn quá ít
• Các chất liên quan tới xương cần đủ
• Thiếu vi chất kéo dài làm chậm liền
• Hãy hỏi bác sĩ hoặc người tư vấn dinh dưỡng

Uống thực phẩm bổ sung liều cao không rút ngắn được thời gian liền, và liều cao có thể gây hại riêng.

Ánh sáng và vận động cũng có phần

• Xương mạnh lên khi chịu tải phù hợp
• Bất động hoàn toàn quá lâu làm xương yếu đi
• Tì lực theo đúng chỉ định là phần điều trị
• Vận động phần cơ thể còn lại vẫn có ích
• Ra ngoài trời có phần trong chuyện này

Đây là lý do bác sĩ cho tì lực dần thay vì cấm hẳn tới khi liền hoàn toàn.

Tuổi và tốc độ liền

• Trẻ liền rất nhanh so với người lớn
• Trẻ còn có khả năng tự chỉnh một phần lệch
• Người lớn liền chậm hơn và ít tự chỉnh
• Người lớn tuổi chậm hơn nữa
• Cùng một kiểu gãy cho mốc thời gian rất khác nhau

Nên đừng so thời gian liền của mình với người khác — tuổi, vị trí và kiểu gãy làm con số khác nhau rất nhiều.

Chậm liền và không liền

• Chậm liền là quá mốc dự kiến mà vẫn đang tiến triển
• Không liền là quá trình đã dừng lại
• Khớp giả là hai đầu xương vẫn di động
• Đau kéo dài tại ổ gãy là dấu hiệu
• Cả hai đều cần bác sĩ đánh giá và có cách xử lý

Không liền không phải là hết cách — có nhiều phương án, và phát hiện sớm thì lựa chọn nhiều hơn.

Dấu hiệu nên khám lại

• Còn đau tại ổ gãy khi đã quá mốc dự kiến
• Cảm giác lỏng hoặc cử động bất thường tại chỗ gãy
• Không tì được dù đã tới thời điểm được phép
• Sưng quay lại sau khi đã hết
• Có dấu hiệu nhiễm trùng

Cảm giác vẫn còn lỏng tại chỗ gãy là dấu hiệu đáng nói ngay, đừng chờ tới hẹn tái khám tiếp theo.

Liền lệch và hệ quả

• Xương liền nhưng không đúng trục
• Có thể làm chi ngắn hơn hoặc lệch
• Thay đổi phân bố lực lên khớp gần đó
• Có thể gây đau hoặc thoái hoá khớp về sau
• Mức chấp nhận được khác nhau theo vị trí

Một chút lệch ở xương đòn thường không sao, nhưng cùng mức lệch ở quanh khớp thì lại là chuyện khác.

Sau khi đã liền

• Xương tiếp tục được sửa lại trong thời gian dài
• Sức mạnh cơ cần thời gian để lấy lại
• Khớp gần đó có thể còn cứng một thời gian
• Chỗ liền có thể còn cảm giác lạ khi trời đổi
• Quay lại hoạt động theo từng bước

Cảm giác nhức ở chỗ liền khi thời tiết đổi là chuyện nhiều người gặp và nó không có nghĩa là xương chưa liền.

Những mẹo không giúp xương liền nhanh

• Ăn thật nhiều xương hầm
• Uống thực phẩm bổ sung liều rất cao
• Đắp lá, bó thuốc lên vùng gãy
• Nhờ người nắn thêm cho thẳng
• Tự tháo cố định sớm để đắp thuốc

Các mẹo truyền miệng này không thêm được điều kiện nào trong năm điều kiện thật, còn hai mẹo cuối thì phá điều kiện quan trọng nhất.

Biết mình đang ở mức nào

• Đau giảm dần theo tuần thì đang theo đúng hướng
• Quá mốc mà còn đau tại ổ gãy thì khám lại
• Cảm giác lỏng tại chỗ gãy thì khám ngay
• Có hút thuốc, tiểu đường, hoặc dùng thuốc dài hạn thì nói rõ với bác sĩ
• Đừng tự thay đổi cố định và tì lực

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.

Câu hỏi thường gặp