Gãy do mỏi — vết nứt không đến từ một cú va nào

Không có tai nạn nào để kể, chỉ có cơn đau tăng dần theo từng buổi tập — và phim chụp lần đầu thường bình thường.

Xương là mô sống, nó liên tục tự sửa

• Xương bị phá và được xây lại suốt đời
• Chịu tải làm xương mạnh lên theo thời gian
• Nhưng việc xây lại cần thời gian
• Tải nhiều hơn khả năng sửa thì vết nứt tích lại
• Nghỉ là phần của quá trình, không phải phần thưởng

Hiểu điểm thứ tư là hiểu toàn bộ nguyên nhân: vấn đề không phải tập nhiều, mà là tập nhiều hơn mức kịp phục hồi.

Cơ chế hình thành

• Mỗi lần chịu tải để lại vi tổn thương rất nhỏ
• Cơ thể sửa chúng trong lúc nghỉ
• Tải lặp lại quá dày thì phần sửa không kịp
• Vi tổn thương nối lại thành vết nứt
• Tiếp tục tải thì vết nứt lan rộng

Đây là lý do nhóm này được gọi là gãy do mỏi — nó giống kim loại bị uốn đi uốn lại rồi nứt.

Những vị trí hay bị

• Xương bàn chân, nhất là các xương đốt bàn
• Xương chày ở cẳng chân
• Xương gót
• Cổ xương đùi ở vùng bẹn
• Xương cùng và xương chậu

Hai vị trí cuối ít gặp hơn nhưng nặng hơn, và đau vùng bẹn khi chạy là dấu hiệu cần được khám sớm.

Dấu hiệu phân biệt với đau cơ

• Đau khu trú tại một điểm nhỏ trên xương
• Ấn vào điểm đó thì đau chói
• Đau tăng khi chịu tải, giảm khi nghỉ
• Không hết sau vài ngày nghỉ
• Có thể sưng nhẹ ngay trên chỗ đau

Chỉ một ngón tay ấn được vào đúng điểm đau là dấu hiệu rất gợi ý, khác với đau cơ lan cả vùng.

Diễn biến theo thời gian

• Ban đầu chỉ đau lúc cuối buổi tập
• Rồi đau từ giữa buổi
• Rồi đau ngay khi bắt đầu
• Rồi đau cả khi đi bộ thường
• Cuối cùng đau cả khi nghỉ

Nhận ra ở hai bước đầu thì thời gian nghỉ ngắn hơn rất nhiều so với để tới bước cuối.

Vì sao phim đầu thường bình thường

• Vết nứt quá nhỏ để hiện trên phim thường
• Nó rõ hơn khi xương tạo mô hàn quanh vết
• Thường cần một thời gian mới thấy
• Bác sĩ có thể cho chụp lại sau vài tuần
• Có phương tiện khác thấy sớm hơn khi cần

Phim bình thường mà vẫn đau chói một điểm xương thì không nên coi là đã loại trừ — hãy quay lại.

Nguyên nhân từ phía tập luyện

• Tăng khối lượng tập quá nhanh
• Đổi mặt sân hoặc đổi địa hình đột ngột
• Đổi giày sang loại rất khác
• Không có ngày nghỉ trong tuần
• Quay lại tập nhiều ngay sau kỳ nghỉ dài

Việc tăng dần từng bước là nguyên tắc nghe nhàm nhưng nó phòng được phần lớn nhóm chấn thương này.

Nguyên nhân từ phía cơ thể

• Ăn không đủ so với mức tập
• Thiếu chất liên quan tới xương
• Mật độ xương thấp
• Kinh nguyệt không đều ở nữ vận động nhiều
• Ngủ không đủ trong thời gian dài

Nhóm nữ tập nhiều mà ăn không đủ và kinh nguyệt thưa dần là nhóm có nguy cơ rõ, và đó là điều nên nói với bác sĩ.

Bàn chân và giày

• Giày quá cũ mất khả năng đỡ
• Bàn chân bẹt hoặc vòm cao thay đổi phân bố tải
• Đổi sang giày đế rất mỏng làm tải dồn khác đi
• Chạy nhiều trên nền cứng
• Đổi kiểu chạy đột ngột

Đổi giày hoặc đổi kiểu chạy nên làm dần trong nhiều tuần, không đổi hẳn trong một buổi.

Xử lý khi đã được chẩn đoán

• Giảm hoặc ngừng tải lên vùng đó theo chỉ định
• Có thể cần nẹp hoặc dụng cụ hỗ trợ đi lại
• Thời gian nghỉ tính bằng tuần tới tháng
• Tập môn khác không tì lực để giữ thể lực
• Đi tái khám để biết khi nào quay lại được

Bơi và đạp xe thường là lựa chọn giữ thể lực trong giai đoạn này, nhưng hãy hỏi bác sĩ cho trường hợp của mình.

Vì sao không nên cố tập tiếp

• Vết nứt lan rộng thêm
• Có thể thành gãy hoàn toàn
• Thời gian nghỉ về sau dài hơn nhiều
• Một số vị trí có nguy cơ lành chậm
• Đổi kiểu chạy để tránh đau gây chấn thương chỗ khác

Cố tập tiếp là cách biến hai tuần nghỉ thành ba tháng nghỉ, và đó là phép tính đáng nhớ.

Quay lại tập theo từng bước

• Bắt đầu khi không còn đau khi ấn vào điểm đó
• Tăng khối lượng từng bước nhỏ
• Xen ngày nghỉ giữa các buổi
• Dừng lại nếu đau quay lại
• Theo kế hoạch của người có chuyên môn

Quay lại đúng mức cũ ngay buổi đầu là lý do phổ biến khiến chấn thương này tái lại.

Gãy do mỏi ở người không tập thể thao

• Đi bộ rất nhiều đột ngột trong chuyến du lịch
• Đổi công việc sang phải đứng và đi nhiều
• Người có mật độ xương thấp
• Người dùng một số nhóm thuốc lâu dài
• Đau bàn chân kéo dài không rõ nguyên nhân

Nhóm này hay bị bỏ qua vì không ai nghĩ tới gãy xương khi người bệnh không chơi thể thao.

Khi nào phải đi khám sớm hơn

• Đau vùng bẹn khi chạy hoặc khi tì chân
• Đau khiến đi khập khiễng
• Đau về đêm và khi nghỉ
• Có tiền sử loãng xương
• Đau không đỡ sau hai tuần giảm tải

Dấu hiệu đầu tiên trong danh sách là nhóm cần khám sớm nhất vì vị trí đó có nguy cơ biến chứng cao hơn.

Phòng trong kế hoạch tập

• Tăng khối lượng từng bước, có tuần giảm tải
• Có ít nhất một ngày nghỉ mỗi tuần
• Ăn đủ so với mức tập
• Ngủ đủ
• Tập thêm bài tăng sức mạnh, không chỉ tập bền

Tập tăng sức mạnh có tác dụng bảo vệ xương, và đó là phần hay bị bỏ ở người chỉ chạy.

Biết mình đang ở mức nào

• Đau nhẹ cuối buổi tập thì giảm tải và theo dõi
• Đau chói một điểm xương thì đi khám
• Đau khi đi bộ thường thì ngừng tập và đi khám
• Đau vùng bẹn khi tì chân thì đi khám sớm
• Phim bình thường mà vẫn đau thì quay lại tái khám

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.

Câu hỏi thường gặp