Sẹo qua khớp co lại dần và lấy đi tầm cử động từng chút một. Người bệnh thường không thấy, vì mỗi tuần chỉ mất một ít.
Vì sao sẹo co lại
- Sợi tạo sẹo có xu hướng co ngắn theo thời gian
- Quá trình này kéo dài nhiều tháng
- Mô sẹo kém đàn hồi hơn da thường
- Nên nó không giãn theo khi khớp cử động
- Kết quả là khớp bị kéo về một phía
Hiểu điểm thứ hai là hiểu vì sao phải theo dõi dài: nó không xảy ra trong tuần đầu mà trong nhiều tháng sau.
Vì sao khó nhận ra
- Mỗi tuần chỉ mất một chút tầm cử động
- Cơ thể tự bù bằng cách cử động khác đi
- Không đau nên không có tín hiệu
- Người bệnh quen dần với mức mới
- Tới khi thấy thì đã mất nhiều
Điểm thứ hai là chỗ tinh vi: người ta xoay vai bù cho khuỷu không duỗi hết, và thấy mình vẫn làm được việc.
Những vị trí nguy cơ cao nhất
- Cổ và dưới hàm
- Hố nách
- Mặt trước khuỷu tay
- Mặt sau đầu gối
- Bàn tay, mu bàn tay và kẽ ngón
Cổ và hố nách là hai chỗ mà co kéo ảnh hưởng tới rất nhiều việc hằng ngày, nên chúng được ưu tiên theo dõi.
Cách đo để theo dõi
- Đo góc gấp và góc duỗi tối đa của khớp
- So với khớp cùng loại bên đối diện
- Đo cùng một cách mỗi lần, ghi lại
- Chụp ảnh ở tư thế duỗi tối đa
- So mỗi tuần, không so mỗi ngày
Không cần dụng cụ chuyên dụng: chụp ảnh ở cùng một góc mỗi tuần đã đủ để thấy xu hướng.
Biện pháp chính là tập và đặt tư thế
- Giữ tầm vận động tối đa, tập nhiều lần mỗi ngày
- Kéo giãn nhẹ nhàng, không kéo tới đau chói
- Đặt khớp ở tư thế ngược chiều sẹo muốn co khi nghỉ
- Đeo nẹp nếu được chỉ định
- Duy trì trong nhiều tháng
Điểm thứ ba là nguyên tắc cốt lõi: sẹo co theo hướng nào thì tư thế nghỉ phải ngược hướng đó.
Vì sao nẹp cần đeo đủ thời gian
- Sẹo co liên tục, kể cả khi ngủ
- Nẹp giữ tư thế trong lúc không cử động
- Đeo không đủ thì sẹo thắng lại phần đêm
- Cần kiểm da dưới nẹp mỗi ngày
- Không tự bỏ nẹp vì bất tiện
Người đeo nẹp ban ngày mà bỏ ban đêm thường mất lại phần tiến bộ, vì đêm là khoảng thời gian dài nhất.
Băng ép và tấm dán trong giai đoạn này
- Áo ép hoặc băng ép cho vùng rộng
- Tấm dán si-li-côn cho vùng nhỏ
- Giúp sẹo mềm hơn và phẳng hơn
- Sẹo mềm thì ít co kéo hơn
- Cần dùng đủ giờ mỗi ngày
Nhóm này hỗ trợ cho phần tập chứ không thay được nó, nên hai việc phải làm song song.
Khi nào cần tính tới mổ
- Co kéo đã hạn chế chức năng đáng kể
- Tập và nẹp không giữ được tầm vận động
- Sẹo dày cứng không mềm ra
- Ảnh hưởng tới việc tự chăm sóc hằng ngày
- Ở trẻ, co kéo ảnh hưởng tới phát triển
Quyết định mổ là của bác sĩ sau khi đánh giá, và thời điểm cũng là một phần của quyết định đó.
Các hướng mổ thường được nhắc
- Cắt giải phóng đường sẹo co kéo
- Xoay vạt da tại chỗ để bù phần thiếu
- Ghép da khi diện cần bù rộng
- Nhiều trường hợp cần nhiều lần
- Sau mổ vẫn phải tập và đeo nẹp
Điểm cuối là điều nhiều người không lường: mổ không kết thúc câu chuyện, phần tập sau mổ vẫn quyết định kết quả.
Sau mổ sửa sẹo
- Vết mổ mới cũng là một vết thương cần chăm
- Bắt đầu tập lại theo chỉ định, đúng thời điểm
- Đeo nẹp giữ tư thế mới
- Che nắng cho vùng da mới
- Tái khám dài hạn
Không tập sau mổ thì sẹo mới cũng co lại, và người bệnh trở về đúng chỗ ban đầu sau một năm.
Ở trẻ đang phát triển
- Cơ thể lớn mà sẹo không giãn theo
- Co kéo có thể nặng dần theo từng đợt trẻ cao lên
- Có thể cần mổ nhiều lần qua các giai đoạn
- Theo dõi qua nhiều năm
- Đo và so hai bên định kỳ tại nhà
Đây là lý do sẹo bỏng ở trẻ được hẹn tái khám qua nhiều năm chứ không kết thúc khi vết đã lành.
Những gì gia đình làm được
- Nhắc và cùng làm bài tập mỗi ngày
- Kiểm nẹp có đeo đủ không
- Đo và chụp ảnh mỗi tuần
- Đưa đi tái khám đúng hẹn
- Báo ngay khi thấy tầm cử động giảm
Với trẻ và với người lớn tuổi thì phần này quyết định kết quả nhiều hơn bất cứ thứ gì làm ở phòng khám.
Những gì không nên làm
- Kéo giãn mạnh tới đau chói
- Nhờ người khoẻ đè kéo cho thẳng
- Bỏ nẹp và bỏ tập khi thấy đã đỡ
- Chờ cho sẹo ổn định rồi mới tính
- Đắp thuốc lên sẹo thay cho việc tập
Điểm thứ tư là sai lầm tốn kém nhất: chờ ổn định nghĩa là chờ tới khi phần dễ can thiệp đã qua.
Biết mình đang ở mức nào
- Sẹo không qua khớp, tầm cử động bình thường thì che nắng và giữ ẩm
- Sẹo qua khớp thì đo tầm cử động mỗi tuần
- Tầm cử động giảm dần thì đi khám ngay
- Đang tập mà không giữ được tầm thì cần đánh giá lại
- Trẻ có sẹo qua khớp thì theo dõi qua nhiều năm
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ hoặc người phục hồi chức năng về trường hợp cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết sẹo đang co kéo?
Bằng cách đo tầm cử động của khớp gần đó và so với bên lành, lặp lại mỗi tuần. Diễn biến quá chậm để cảm nhận, nên phải dựa vào con số.
Có phải sẹo nào qua khớp cũng co kéo không?
Không, nhưng nguy cơ cao hơn hẳn, nhất là sẹo sau bỏng sâu và sẹo rộng. Vì vậy nhóm này được hẹn tái khám dài hạn.
Tập có ngăn được co kéo không?
Tập giữ tầm vận động và đặt tư thế đúng là biện pháp chính trong giai đoạn sẹo còn đang hình thành, và nó có tác dụng thật. Hãy theo chương trình của người phục hồi chức năng.
Khi nào phải mổ?
Khi co kéo đã hạn chế chức năng đáng kể và các biện pháp không xâm lấn không giữ được tầm vận động. Đó là quyết định của bác sĩ sau khi đánh giá.