Dầu nóng hơn nước sôi rất nhiều và nó dính lại trên da, nên cùng một lượng đổ ra thì dầu gây vết sâu hơn.
Ba yếu tố quyết định độ sâu vết bỏng
- Nhiệt độ của thứ gây bỏng
- Thời gian tiếp xúc với da
- Khả năng dẫn nhiệt của chất đó
- Độ dày da ở vùng bị bỏng
- Thời điểm bắt đầu làm mát
Hiểu ba yếu tố đầu là hiểu vì sao dầu và nước sôi cho hai kết quả rất khác nhau.
Vì sao dầu gây vết sâu hơn
- Dầu chiên đạt nhiệt cao hơn nước sôi nhiều
- Dầu dính lại trên da thay vì chảy đi
- Thời gian tiếp xúc dài hơn
- Thấm vào vải rồi áp lên da
- Khó rửa trôi hơn nước
Nước sôi rơi xuống rồi chảy mất, còn dầu nằm lại và tiếp tục truyền nhiệt — đó là khác biệt lớn nhất.
Bỏng nước sôi thì làm gì
- Đưa ngay ra khỏi vùng nước nóng
- Cởi quần áo ướt nếu không dính vào da
- Làm mát dưới nước mát chảy, kéo dài
- Che bằng màng bọc hoặc vải sạch
- Đi khám nếu rộng hoặc ở vùng đặc biệt
Việc cởi quần áo ướt là bước hay bị quên, nhưng vải ngậm nước nóng vẫn tiếp tục truyền nhiệt vào da.
Bỏng dầu thì làm gì
- Đưa ra khỏi nguồn nhiệt
- Làm mát dưới nước mát chảy, kéo dài hơn
- Không cố lau hay chà cho sạch dầu
- Không dùng cồn hay nước rửa để tẩy dầu trên vết
- Che lại và đi khám, nhất là khi có bọng nước
Chà cho sạch dầu là việc làm tổn thương thêm lớp da đã bỏng; nước mát chảy sẽ mang phần lớn dầu đi.
Bỏng hơi nước bị coi nhẹ
- Hơi nước mang nhiều nhiệt
- Lan tới vùng rộng, cả chỗ khó thấy
- Hay xảy ra khi mở nắp nồi hoặc nồi áp suất
- Vào được cả mặt và đường thở
- Vết có thể nặng hơn vẻ ngoài lúc đầu
Mở nắp nồi bằng cách nghiêng ra xa người là thói quen nhỏ phòng được nhóm bỏng này.
Chảo dầu bốc cháy thì tuyệt đối không dùng nước
- Nước gặp dầu nóng bốc hơi tức thì
- Hơi nước đẩy dầu đang cháy bay lên
- Lửa bùng lớn ngay lập tức
- Tắt nguồn nhiệt trước
- Đậy kín bằng nắp vung hoặc khăn ẩm dày
Đây là mẹo sai gây hậu quả nặng nhất trong nhà bếp, và nó vẫn được làm theo phản xạ.
Trẻ nhỏ và bếp
- Trẻ với tay lên bếp kéo nồi xuống người
- Kéo khăn trải bàn làm đổ nước nóng
- Nước nóng trong ca, ly để ở mép bàn
- Bình siêu tốc và dây điện thò xuống
- Bồn tắm nước quá nóng
Phần lớn bỏng ở trẻ xảy ra trong nhà và với nước nóng, không phải với lửa.
Bố trí bếp để giảm nguy cơ
- Quay tay cầm nồi chảo vào phía trong
- Dùng bếp phía trong khi có trẻ ở nhà
- Không để dây điện thò ra khỏi mặt bếp
- Bỏ khăn trải bàn khi trẻ còn nhỏ
- Đặt vùng an toàn quanh bếp mà trẻ không vào
Môi trường không cạn như ý chí — sửa chỗ hay xảy ra tai nạn hiệu quả hơn là nhắc nhau cẩn thận.
Găng và khăn lót nồi
- Khăn ẩm dẫn nhiệt rất nhanh
- Dùng găng lót khô, dày
- Kiểm xem găng có bị mỏng chỗ nào không
- Không dùng vạt áo hay khăn mặt thay găng
- Bỏ găng đã cháy sờn
Khăn ẩm là nguyên nhân của nhiều vết bỏng ở lòng bàn tay, vì nước trong khăn truyền nhiệt gần như tức thì.
Nước nóng trong nhà tắm
- Kiểm nhiệt độ nước bằng khuỷu tay trước khi cho trẻ vào
- Cho nước lạnh vào trước rồi thêm nước nóng
- Không để trẻ tự mở vòi nước nóng
- Người lớn tuổi có cảm giác nhiệt giảm nên dễ bị bỏng
- Người có tiểu đường cần thận trọng hơn với nước nóng ở chân
Hai nhóm cuối bị bỏng mà không kịp cảm thấy nóng, nên việc kiểm bằng dụng cụ hoặc bằng người khác là cần thiết.
Bỏng ở lòng bàn tay và ngón
- Da dày nhưng chức năng quan trọng
- Sưng làm khó cử động ngay
- Dễ để lại co kéo nếu vết sâu
- Tháo nhẫn ngay
- Nên được nhân viên y tế xem
Bàn tay nằm trong nhóm vị trí đặc biệt, nên ngưỡng đi khám với vùng này thấp hơn các chỗ khác.
Bỏng ở mặt khi mở nắp hay khi chiên
- Kiểm xem có cháy lông mi, lông mũi
- Kiểm giọng nói có khàn không
- Che mắt và đi khám nếu dầu bắn vào mắt
- Không cố tự rửa mắt bằng thứ gì ngoài nước sạch
- Bỏng mặt nên được bác sĩ xem
Dầu bắn vào mắt là tình huống cần tới cơ sở y tế, và trên đường đi thì rửa mắt bằng nước sạch liên tục.
Những mẹo không nên dùng
- Bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu gió
- Đắp lá, tro, mật ong lên vết mới bỏng
- Xoa đá lạnh
- Chọc bọng nước
- Bôi nghệ ngay khi vết còn hở
Các mẹo truyền miệng này giữ nhiệt lại trong da và mang vi khuẩn vào, chứ không làm dịu vết bỏng.
Sau ngày đầu thì chăm thế nào
- Giữ vết sạch và che bằng băng phù hợp
- Không để băng khô dính vào vết
- Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng
- Che nắng cho vùng da mới
- Đi tái khám theo hẹn nếu có
Vết bỏng nông thường lành trong một hai tuần, nhưng phần chống nắng thì cần kéo dài nhiều tháng.
Bình gas và nồi áp suất
- Kiểm dây và van gas định kỳ
- Không bật bếp khi nghe mùi gas
- Mở cửa cho thoáng trước khi làm gì khác
- Xả áp nồi áp suất đúng cách, không mở cưỡng bức
- Đứng xa khi xả van
Nồi áp suất mở khi còn áp là nguyên nhân của những vết bỏng rộng ở mặt và tay, và nó phòng được hoàn toàn.
Biết mình đang ở mức nào
- Bỏng nước sôi nhỏ, nông thì làm mát rồi chăm ở nhà
- Bỏng dầu thì ngưỡng đi khám nên thấp hơn
- Có bọng nước ở vùng đặc biệt thì đi khám
- Hít hơi nóng hoặc khàn tiếng thì đi cấp cứu
- Trẻ nhỏ bị bỏng thì nên cho bác sĩ xem
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bỏng dầu nặng hơn bỏng nước sôi?
Vì dầu chiên đạt nhiệt độ cao hơn nước sôi nhiều, và nó dính lại trên da thay vì chảy đi, nên thời gian tiếp xúc dài hơn.
Chảo dầu bốc cháy thì dập bằng gì?
Không dùng nước. Tắt nguồn nhiệt và đậy kín bằng nắp vung hoặc khăn ẩm dày để chặn không khí. Nước làm dầu bùng lên dữ dội.
Bỏng hơi nước có nhẹ hơn không?
Không nên coi là nhẹ. Hơi nước mang nhiều nhiệt và lan tới vùng rộng, kể cả những chỗ nước lỏng không tới được.
Có nên cởi áo đang ướt nước sôi không?
Nên cởi nhanh nếu vải không dính vào da, vì vải giữ nhiệt lại. Nếu đã dính thì để nguyên và làm mát qua lớp vải, rồi đi khám.