Không có cú va nào, chỉ có một động tác làm hàng nghìn lần — và gân là chỗ chịu hết.
Gân chịu tải theo cách riêng
- Gân truyền lực từ cơ sang xương
- Nó chịu kéo rất tốt nhưng lành rất chậm
- Ít mạch máu nên nguyên liệu tới ít
- Cần tải để mạnh lên, nhưng cần đúng mức
- Quá tải lặp lại làm cấu trúc gân đổi dần
Điểm thứ tư là cốt lõi của cách điều trị hiện nay: gân cần tải, nên nghỉ hoàn toàn không phải câu trả lời.
Không phải viêm đơn thuần
- Trước đây các ca này được gọi chung là viêm gân
- Hiểu biết hiện nay cho thấy phần kéo dài là thoái hoá cấu trúc
- Sợi gân xếp lộn xộn hơn, kém chịu lực
- Nên chỉ chống viêm thì không giải quyết gốc
- Tập chịu tải tăng dần là phần chính
Đây là thay đổi quan trọng trong cách hiểu, và nó đổi hẳn phương án điều trị so với mười năm trước.
Vai — nhóm gân quanh khớp
- Khớp vai linh hoạt nhất nên ít vững nhất
- Nhóm cơ gân quanh khớp giữ vai vào ổ
- Động tác đưa tay lên cao lặp lại nhiều gây quá tải
- Đau khi với lên cao hoặc khi ném
- Đau về đêm khi nằm đè lên bên đó
Người chơi bóng chuyền, cầu lông, bơi và các môn ném là nhóm hay gặp nhất.
Khuỷu — hai mặt hai kiểu
- Đau mặt ngoài liên quan tới nhóm cơ ngửa cổ tay
- Đau mặt trong liên quan tới nhóm cơ gấp cổ tay
- Đau tăng khi nắm hoặc xoay cổ tay có lực
- Đau khi cầm ấm nước hoặc mở nắp lọ
- Có thể xảy ra ở người không chơi thể thao
Tên gọi gắn với quần vợt và golf làm nhiều người tưởng chỉ dân thể thao bị, trong khi thợ và người làm việc tay bị nhiều hơn.
Nguyên nhân thật sự
- Tăng khối lượng động tác quá nhanh
- Kỹ thuật động tác chưa đúng
- Thiếu sức mạnh ở nhóm cơ hỗ trợ
- Dụng cụ không phù hợp
- Không đủ thời gian nghỉ giữa các buổi
Hai nguyên nhân đầu cộng lại giải thích phần lớn các ca, và cả hai đều sửa được.
Dụng cụ cũng là nguyên nhân
- Cán vợt quá nhỏ hoặc quá to
- Dây vợt căng quá
- Vợt quá nặng so với người dùng
- Bàn phím và chuột đặt sai độ cao
- Dụng cụ nghề không có tay cầm phù hợp
Với người làm nghề dùng tay thì đổi dụng cụ hoặc đổi cách đặt tay thường có tác dụng hơn mọi loại thuốc bôi.
Giai đoạn đầu — giảm chứ không cấm
- Giảm động tác gây đau, không ngừng vận động hẳn
- Đổi sang bài tập không gây đau
- Chườm lạnh sau khi hoạt động nếu thấy dễ chịu
- Xem lại kỹ thuật và dụng cụ
- Đi khám nếu đau nhiều hoặc kéo dài
Điểm đầu là chỗ khác so với chấn thương cấp: ở đây việc giữ một mức tải phù hợp là phần điều trị.
Tập chịu tải là phần chính
- Bài tập cho gân theo chương trình cụ thể
- Tăng tải từng bước qua nhiều tuần
- Một mức đau nhẹ khi tập có thể được chấp nhận
- Cần làm đều, nhiều tuần liền
- Theo hướng dẫn của người phục hồi chức năng
Điểm thứ ba khác trực giác nhưng nó nằm trong các chương trình tập gân, và mức đau cho phép phải do người có chuyên môn đặt ra.
Vì sao phải kiên trì nhiều tháng
- Gân lành chậm vì ít mạch máu
- Cấu trúc lại cần thời gian dài
- Đỡ đau tới trước khi gân khoẻ lại
- Bỏ tập khi vừa đỡ là lý do tái lại
- Thường tính bằng tháng
Điểm thứ ba là cái bẫy chính: hết đau nên người ta quay lại mức cũ, và gân chưa chịu được mức đó.
Tư thế ngủ với đau vai
- Không nằm đè lên bên đau
- Không gác tay lên đầu khi ngủ
- Kê gối đỡ tay khi nằm ngửa
- Kê gối trước ngực khi nằm nghiêng bên lành
- Đau đêm nhiều thì nói với bác sĩ
Đau về đêm làm mất ngủ, và mất ngủ làm giảm khả năng phục hồi — nên phần tư thế không phải chuyện nhỏ.
Những gì nên hỏi bác sĩ
- Có cần chẩn đoán hình ảnh không
- Có phải chỉ là gân hay còn nguyên nhân khác
- Chương trình tập cụ thể cho mình là gì
- Thuốc nào phù hợp và dùng bao lâu
- Khi nào quay lại được hoạt động cũ
Bài này không nêu tên thuốc hay liều nào; các phương án tiêm hoặc can thiệp cũng là quyết định của bác sĩ.
Đau vai có thể không từ vai
- Vấn đề ở cổ có thể gây đau lan xuống vai
- Kèm tê hoặc yếu tay là dấu hiệu khác
- Đau vai trái kèm đau ngực, vã mồ hôi là cấp cứu
- Đau không liên quan tới cử động thì đáng chú ý
- Nói rõ hoàn cảnh xuất hiện đau
Điểm thứ ba phải nói rõ: đau vai hoặc đau tay trái kèm khó thở và vã mồ hôi là lúc gọi cấp cứu, không phải lúc nghĩ về gân.
Những mẹo không giải quyết gốc
- Bôi dầu nóng rồi bóp mạnh
- Giật, kéo mạnh cho khớp kêu
- Đắp lá, rượu thuốc lên vùng gân
- Nghỉ hẳn nhiều tháng rồi quay lại mức cũ
- Dùng thuốc giảm đau để chơi tiếp
Điểm cuối là cách gây hại rõ nhất: nó cho phép người tập tiếp tục đúng cái động tác đã gây ra vấn đề.
Nghề dùng tay nhiều
- Thợ mộc, thợ điện, đầu bếp, thợ may
- Người làm việc với bàn phím và chuột nhiều giờ
- Người bế trẻ nhỏ cả ngày
- Nhân viên bốc xếp
- Đổi cách làm và nghỉ ngắn xen kẽ có tác dụng
Nghỉ ngắn nhiều lần trong ngày có tác dụng hơn nghỉ một lần dài, và với người làm nghề thì đó là điều chỉnh khả thi nhất.
Phòng khi quay lại chơi
- Tăng khối lượng động tác từng bước
- Tập sức mạnh cho nhóm cơ quanh khớp
- Xem lại kỹ thuật với huấn luyện viên
- Đổi dụng cụ nếu nó là nguyên nhân
- Duy trì bài tập cả khi đã hết đau
Điểm cuối là phần quyết định: bài tập giữ gân khoẻ cần duy trì, không phải làm cho tới khi hết đau rồi bỏ.
Biết mình đang ở mức nào
- Đau nhẹ khi hoạt động, hết khi nghỉ thì giảm tải và xem lại kỹ thuật
- Đau kéo dài nhiều tuần thì đi khám
- Yếu tay rõ hoặc không đưa tay lên được thì đi khám
- Kèm tê hoặc yếu lan xuống bàn tay thì đi khám
- Đau vai hoặc tay trái kèm đau ngực, khó thở thì gọi cấp cứu
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.
Câu hỏi thường gặp
Đau gân do lặp lại có phải viêm không?
Hiểu biết hiện nay cho thấy phần lớn các ca kéo dài là thoái hoá cấu trúc gân chứ không phải viêm đơn thuần, nên cách xử lý nghiêng về tập chịu tải hơn là chỉ nghỉ và chống viêm.
Nghỉ hoàn toàn có khỏi không?
Nghỉ giúp giảm đau nhưng thường không đủ. Gân cần được chịu tải tăng dần để cấu trúc lại, nên chương trình tập thường là phần chính của điều trị.
Vì sao hay đau vào ban đêm?
Với vai thì tư thế nằm đè lên bên đau hoặc gác tay lên đầu làm tăng áp lực vùng gân. Đổi tư thế và kê gối đỡ tay thường giúp.
Bao lâu thì đỡ?
Gân lành chậm vì ít mạch máu, nên thời gian thường tính bằng tháng chứ không bằng tuần. Hãy hỏi bác sĩ hoặc người phục hồi chức năng về mốc cho trường hợp của mình.