Bỏng — làm mát bằng nước là việc đầu tiên và quan trọng nhất

Vết bỏng vẫn tiếp tục lan sâu sau khi rời khỏi nguồn nhiệt, nên làm mát sớm và đủ lâu là việc quyết định.

Vì sao vết bỏng còn lan sau khi đã rời nguồn nhiệt

• Nhiệt đã ngấm vào các lớp dưới da
• Lớp mô tiếp tục bị phá trong một khoảng thời gian
• Da giữ nhiệt lâu hơn ta tưởng
• Làm mát cắt ngắn quá trình đó
• Muộn vài phút là khác một độ sâu

Đây là lý do việc làm mát không phải để cho đỡ rát, mà để vết bỏng dừng lại ở mức nông hơn.

Làm mát đúng cách

• Nước mát chảy từ vòi, không phải nước đá
• Bắt đầu càng sớm càng tốt
• Kéo dài, không rửa qua vài giây
• Để nước chảy nhẹ, không xịt mạnh vào vết
• Giữ ấm phần còn lại của người bị bỏng

Việc cuối hay bị quên: làm mát một vùng rộng lâu có thể làm người bị bỏng lạnh cả người, nhất là trẻ nhỏ.

Vì sao không dùng đá

• Làm co mạch, giảm máu tới vùng đang cần
• Có thể gây tổn thương lạnh chồng lên bỏng
• Làm vết bỏng sâu thêm
• Gây đau buốt dữ dội
• Nước mát thường là đủ

Cảm giác đá làm dịu nhanh hơn là lý do người ta hay chọn sai, nhưng dịu nhanh không có nghĩa là tốt hơn.

Cởi bỏ những gì trước khi sưng

• Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ, dây
• Cởi quần áo ướt nóng nếu không dính vào da
• Không kéo phần vải đã dính vào vết
• Cắt quanh chỗ dính, để lại phần dính
• Bỏ giày và tất nếu bỏng ở chân

Sưng xuất hiện nhanh, và một chiếc nhẫn để lại trên ngón đang sưng có thể thành vòng thắt thật sự.

Những thứ tuyệt đối không bôi lên

• Kem đánh răng
• Nước mắm, muối, đường
• Dầu ăn, dầu gió, mỡ
• Tro, bột thuốc lá, lá giã
• Đá lạnh và bơ

Các mẹo truyền miệng này giữ nhiệt lại trong da, mang vi khuẩn vào, và làm nhân viên y tế phải mất thêm thời gian làm sạch trước khi xử lý.

Che vết bỏng bằng gì

• Màng bọc thực phẩm sạch, đặt lên không quấn chặt
• Hoặc vải sạch, khô, không xù lông
• Không dùng bông gòn trực tiếp
• Không quấn vòng quanh chi vì sẽ sưng
• Không bôi gì trước khi che

Màng bọc thực phẩm là lựa chọn tốt và có sẵn trong mọi bếp: nó không dính vào vết và giữ được sạch trên đường tới viện.

Phân độ bỏng theo độ sâu

• Bỏng lớp trên da thì đỏ, rát, không có bọng nước
• Bỏng một phần lớp sâu thì có bọng nước, rất đau
• Bỏng sâu hơn thì có thể trắng bệch hoặc như sáp
• Bỏng rất sâu có thể ít đau vì đầu thần kinh đã tổn thương
• Một vết bỏng thường có nhiều mức trong cùng một chỗ

Điểm thứ tư là nghịch lý cần biết: không đau nhiều không có nghĩa là nhẹ, có khi ngược lại.

Cách ước lượng diện tích

• Lòng bàn tay của chính người bị bỏng tương ứng khoảng một phần trăm
• Dùng nó để ước lượng nhanh
• Diện rộng thì nguy cơ mất dịch cao
• Ở trẻ nhỏ thì tỷ lệ các vùng khác người lớn
• Ước lượng chỉ để quyết định mức gấp, không phải chẩn đoán

Cách này đủ để biết nên tự chăm hay nên đi khám, và đó là mục đích duy nhất của nó.

Bọng nước thì làm gì

• Để nguyên, không chọc
• Là lớp che tự nhiên và vô trùng
• Chọc ra là mở cửa cho vi khuẩn
• Bọng quá lớn hoặc ở chỗ hay cọ thì để nhân viên y tế xử lý
• Bọng tự vỡ thì giữ sạch và che lại

Thói quen chọc bọng cho xẹp là một trong những nguyên nhân nhiễm trùng hay gặp nhất sau bỏng.

Dấu hiệu cần đi khám

• Rộng hơn lòng bàn tay của người bị bỏng
• Ở mặt, cổ, bàn tay, bàn chân, khớp, vùng sinh dục
• Có vẻ sâu, trắng bệch, hoặc mất cảm giác
• Bỏng vòng quanh cả chi
• Do điện, hoá chất, hoặc hít phải khói

Bỏng vòng quanh chi là nhóm đáng chú ý riêng vì khi sưng lên nó có thể tự thắt lại.

Bỏng ở mặt và cổ cần chú ý đường thở

• Khàn tiếng hoặc thay đổi giọng
• Ho ra bụi than, đờm đen
• Cháy lông mũi hoặc lông mi
• Thở rít, khó thở
• Bị bỏng trong không gian kín

Nhóm này là cấp cứu vì đường thở có thể sưng lên dần, nên đi ngay dù vết ngoài da trông nhẹ.

Uống nước và giữ ấm trong lúc chờ

• Bỏng rộng làm mất dịch qua vết
• Cho uống từng ít nếu người bệnh tỉnh và không nôn
• Không cho uống nếu có khả năng phải can thiệp ngay
• Đắp giữ ấm phần cơ thể không bị bỏng
• Theo hướng dẫn của nhân viên y tế qua điện thoại nếu gọi được

Với bỏng rộng thì mất dịch là vấn đề lớn không kém tổn thương da, và đó là việc cần xử lý ở cơ sở y tế.

Thuốc giảm đau thì hỏi ai

• Bỏng nông thường rất đau
• Có nhiều nhóm thuốc với tác dụng khác nhau
• Một số không phù hợp với người có bệnh nền
• Không tự tăng liều
• Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ

Bài này không nêu tên thuốc hay liều nào; quầy thuốc có dược sĩ và đó là nơi nên hỏi.

Uốn ván cũng là câu hỏi với vết bỏng

• Bỏng là vết thương mất lớp bảo vệ da
• Tình trạng tiêm ngừa của người lớn hay bị quên
• Không nhớ rõ thì coi như chưa đủ
• Nói rõ điều này khi đi khám
• Đừng tự quyết chuyện tiêm

Nhiều người không nghĩ tới uốn ván khi bị bỏng, nhưng nó vẫn thuộc nhóm câu hỏi bác sĩ sẽ hỏi.

Theo dõi nhiễm trùng những ngày sau

• Đỏ lan rộng ra ngoài vùng bỏng
• Sưng và đau tăng lên
• Dịch đục, đổi màu, có mùi
• Sốt hoặc ớn lạnh
• Vết chuyển màu xấu hơn

Vết bỏng mất lớp da bảo vệ nên nguy cơ nhiễm trùng cao hơn vết cắt cùng diện tích.

Bỏng do nắng cũng là bỏng

• Diện thường rất rộng
• Có thể có bọng nước
• Kèm mất nước và mệt
• Làm mát, bù nước, che nắng hoàn toàn
• Bọng nước hoặc sốt thì nên đi khám

Đây là nhóm bị coi nhẹ nhất vì nó xảy ra dần trong ngày và không có một thời điểm bị thương rõ ràng.

Biết mình đang ở mức nào

• Bỏng nhỏ, nông, không ở vùng đặc biệt thì làm mát rồi chăm ở nhà
• Rộng hơn lòng bàn tay thì đi khám
• Ở mặt, bàn tay, khớp, vùng sinh dục thì đi khám
• Do điện, hoá chất, hoặc hít khói thì đi cấp cứu
• Trẻ nhỏ và người lớn tuổi thì ngưỡng đi khám nên thấp hơn

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể của mình.

Câu hỏi thường gặp